خانه / مقاله / تورک کولتورونده آنا قاورامی/ محرم کایا

تورک کولتورونده آنا قاورامی/ محرم کایا

  آنا، اینسانین حیاتی نین باشلانغیجی اولدوغو اوچون بیر چوخ کولتورده، میتولوژیده چئشیدلی آنلاملار، قوتساللاشدیرمالار قازانمیشدیر.

تورک میتولوژیسینده ده آنا ایشله وی  چئشیدلی عونصورلره راست گلمکده ییک. آما بونلارا گئچمه دن اؤنجه ایلکل سورو توپلولوغوندان آوجی توپلاییجی توپلوما گئچیلدیگینده، قادینین بیتکی، میوه توپلاییجیلیغی یاپماسی و ایلکل تاریمی باشلاتماسییلا قوتساللاشدیریلدیغینی دا بلیرتمه میز گره کیر.[۲]تورک میتولوژیسینده آغاجدان تؤره مه نین سببی ده بو گئچیم طرزیله باغلانتیلی دیر.[۳]

      شامانلیق یاپانلارین قادین اولوشو، شامان ارککلرین قادینلیقلا ایلگیلی عونصورلری اوزرینده داشیمالاری، توپلومون قوتساللا بوتونلشمه لرینی ساغلاماق اوچوندور. بو قوتساللیق دا یئنه قادینین دوغورغانلیغییلا و بیتکی توپلاییجیلیغیندان قایناقلانان گئچیم طرزینه باغلی اوجالتمایلا ایلگیلیدیر.[۴] ارکک اگمن یاپی نین کؤکلشدیگی توپلولوقلاردا شامان قادینلار بؤیوک آیینلره قاتیلاماماقدادیر. آیریجا دیشاریدان آلینان گلینین قبیله نین بؤیوک تؤرنلرینه قاتیلاماماسی نین قبیله تانریسینا یابانجی اولماسیندان قایناقلاندیغی بلیرتیلیر. قازاق، قیرغیزلاردا دیش ائولیلیکله ائوه آلینان قادین، ائوین، چادیرین آتش یاخیلان یئریندن یوخاری گئچه بیلمز. بو دا ائوده کی  آتا روحونا سایغیسیزلیق ائتمه مک شکلینده یوروملانیر.[۵]

      تورک میتولوژیسینده آنا ایشله وینی اوستله نن  تانری، قوتسال روح و وارلیقلاری آنتروپوگونیک میتلرده گؤرمکده ییک.

  تورک میتولوژیسینده آنتروپوگونی

      آنتروپوگونیک میتلرده، ایلک اینسانین، سویلارین یارادیلیشی، تؤره ییشی آنلادیلیر. ایلک اینسانین یارادیلیشی نین آنلاتیلدیغی میتلر، کوزموگونیک میتلرین ایچینده یئر آلیر. ائوره نین، دونیانین، طبیعتین یارادیلماسی، ماکرو-کوزموسو اولوشدورسا، اینسانین یارادیلماسی میکرو-کوزموسو اولوشدورماقدادیر. ائوره نین یارادیلماسیندا قوللانیلان توپراق، گیل، آغاج، قامیش کیمی عونصورلرین اینسانین یارادیلماسیندا دا قوللانیلماسی بو دوشونجه نی دستکله مکده دیر.[۶] تورک میتولوژیسینده، داغدا، داغین اتگینده کی  ماغارادا، آغاجدا دوغوم موتیفلری ده کوزمولوژیک اینانیشلارلا بیرلشمکده دیر. داغ، آغاج نئجه دونیانین اکسه نی، دایاناغی، مرکزی ایسه اینسان دا دولاییسییلا بو کوزمولوژی نین تملینده یئر آلماقدادیر.

      بونون ان اؤنملی سببلریندن بیری ده اینسانین وار اولوشو ایله ائورنده کی  بوتونلوگه، قوتسال وارلیقلارین دونیاسینا قاتیلما ایستگی دیر. بئله لیکله اینسانین وارلیغی و حرکتلری دینی بیر آنلام قازانماقدادیر. آیریجا  ” توم اینسان داورانیشلاری “illo tempore in”  تانریلار ویا مدنی لشدیریجی قهرمانلار طرفیندن احداث ائدیلمیشدیرلر؛ بونلار یالنیزجا چئشیدلی ایشلری، چئشیدلی بسلنمه بیچیملرینی، چئشیدلی عشق و ایفاده شکیللرین وب. اورتایا قویماقلا قالمامیشلار، عینی زاماندا گؤرونوشده اؤنمسیز اولان حرکتلری ده اورتایا چیخارتمیشدیرلار. ” [۷] حیات و اینسان بدنی ده بو شکیلده قوتساللاشدیریلمیش اولور.

      قانداش، جینسل، یئتیشکین توپلولوقلارینا قاتیلماق، اؤلوم و تکرار دوغوم سیمگه چیلیگی ایله ایلگیلی تؤرنلرله گئرچکله شه بیلمکده دیر. بو تؤرنلر سیراسیندا ائوره نین، دونیانین، اینسانین یارادیلیشییلا ایلگیلی قوتسال آنلاتیلارین دیله گتیریلدیگی گؤرولمکده دیر.[۸]

      آلتایلار و یاکوتلاردان درلنن یارادیلیش میتلرینده، ایلک اینسانین یارادیلیشی، کوزموگونیک بوتونلوک ایچینده آنلاتیلیر. وئربیتسکی’نین درله دیگی آلتای یارادیلیش میتینده، تانری اولگن، یئری، گؤیو و اینسانی یارادیر. ایلک یارادیلان اینسانلار تانری قاتی اولان آلتین داغدا بولونماقدادیرلار. گؤیدن قووولونجا دونیایا اینرلر. وئربیتسکی’نین یایینلادیغی بو آنلاتی نین گئنیش اؤزه تی، اینسانین یارادیلیشییلا ایلگیلی بیر چوخ عونصورو ایچردیگی اوچون یارارلی اولاجاقدیر.  ” اولگن بیزیم دونیامیزدا یئددی ارکک جینس اینسان و او قدر دا آغاج یاراتدی. اینسانین کمیکلری قامیشدان، ووجودو ایسه پالچیقدان یارادیلدی. اینسانین بدنی یارادیلدیقدان سونرا اولگن اینسانین قولاغینا و بورنونا اوفوردو. اینسان جانلی و دوشونن بیر وارلیق حالینه گلدی. اولگن قولاغا اوفورونجه روح، بورونا اوفورونجه ده عاغیل گیردی. یئددی اینسانی یاراتدیقدان سونرا اولگن آلتین داغین بولوندوغو دوغو یؤنونه یؤنلدی، بیر ارکک و بیر آغاج داها یاراداراق آلتین داغین باتی جبهه سینه قویدو.

  اولگن سککیزینجی آدامین روحونا و آغلینا چوخ اوفوردو و اونا بئله دئدی: من یئگی و کؤتویو یارادیرام، سن ده هرکسی یؤنت، کیمه آجلیقدان، کیمه توخلوقدان اؤلوم وئر، کیمه ده بوللوق وئر! سن بیل… سککیز آدامی یاراتدیقدان سونرا اولگن یئددی ایل اونلاری گؤزتیمسیز بوراخدی. بو زامان ظرفیندن سونرا باخینجا گؤردو کی، سککیز آدام اولدوغو کیمی دورور. سککیز آغاج ایسه یئددی کول حالیندا بویوموش. اولگن بونو گؤرونجه بئله دئدی: نه اوچون بئله آغاجلار چوخالمیشلار دا اینسانلار یوخ؟ او زامان آلتین داغداکی سککیزینجی آدام جواب وئردی: دیشیسی اولمادان نئجه چوخالیرلار؟ اولگن اونا بئله دئدی: یاراتما آنیندا من سنه سن بیل، سن بیل؛ کیمین آج اولدوغونو، کیمین یئتیشه جگینی، یئگی لیگی و کؤتولوگو سن بیل، دئمیشدیم. سن ایندی یئددی کیشییه گل، من اوچ گون سونرا سنه دؤنه جگم. سککیزینجی اینسان یئددی کیشییه گلدی و اؤز اؤزونه بئله دئدی: اولگن منه سن بیل، سن بیل دئمیشدی. ایندی نه یاپیلاجاغینی بیله جگم. اولگن’ین یاراتدیغی کیمی قادینلاری یاراتماغا باشلادی. قامیشدان کمیکلر، پالچیقدان بدن یاپدی. فقط یاپمیش اولدوغو شئیلر الینده قیریلدی، داغیلدی، اللرینده بوروشدوردو. اوووج ایچینده توتاراق اونا اوفوردو… بو آرادا اولگن طرفیندن گؤندریلن بیر کؤپک آغزیندا بیر مکتوبلا گلدی. بو مکتوبدا سککیزینجی آداما مایتره آدی نین وئریلدیگی یازیلی ایدی.

      اوچونجو گون اولگن مایتره’یه گلدیگینده، یاپیلان سون قادین هنوز جانسیزدی. مایتره اولگن’ی قارشیلاماغا گئتدی. اؤز یاراتیقلارین گؤزتمه سی اوچو کؤپگی گؤره ولندیردی. ارلیک ده اؤزللیکله بونو بکله ییردی. هنوز تاماملانمامیش یاراتیقلارا گله رک اونلارا اؤز نفسی ایله اوفوردو. بو شکیلده روح و آغیلی اینسانا یئرلشدیردی. فقط اینسان اولماسی گرکدیگی کیمی دئییلدی؛ روحو ایلان کیمی کیندار و پیس قوخوردو. مایتره بو اولایدان خبرسیزدی. اولگن’ی قارشیلادیغیندا اونا بئله دئدی: سن منه، سن بیل، سن بیل دئمیشدین. من ده اینسان-قادینی یاراتدیم، فقط اونلارین هنوز روحو (جانی) یوخ، سنه سورماغا گلدیم. یاراتماغی می یوخسا یاراتماماغی می امر ائدیرسن ؟ اولگن بیردن بئله سؤیله دی: همن گل اؤنه قوش! مایتره دؤندوگونده اؤزو یاپمیش اولدوغو اینسانلاری جانلی اولاراق گؤرونجه، […] کؤپک نه اوچون ارلیک’ی بوراخدین، او سنی نئجه آلداتدی؟ دئدی. کؤپک بئله جواب وئردی: ارلیک منه کورک، آیاق قابی و یئدیگیم زامان اؤلمه یه جگیم لذتلی یئمکلر وئرجگینی وعد ائتدی… مایتره اؤنجه لری اینسانلار کیمی حیات سورن؛ یئییب ایچن، اینسانلارلا قونوشوب آنلاشان کؤپگه بو گونکو نیتلیکلری جزا اولاراق یوکله دی.

     داها سونرا مایتره یئددی ارکگی چاغیردی و اونلارا ارلیک’ین یاراتمیش اولدوغو قادینی گؤستره رک، بو قادینی ایچینیزدن کیم آلیر، دئدی. هیچ بیری مایتره’یه سس چیخارمادی. مایتره، یئددی کیشیدن بیری نین الیندن توتاراق قادینا گتیردی. قادینین یانینا گتیریلن کیشی بئله دئدی: بو کیشی نین صورتی، روحو باشقا و کؤکوسو دایانیلماز. مایتره دیگرینی گتیردی. او دا عینی شئیلری سؤیله دی. اوچونجو کیشی ایسه سورعتله قاچدی و گیزلندی. بو آرادا اولگن گلدی. دیگر دؤرد ارککدن بیرینی تارگین نام(Targın Nam) دئیه آدلاندیردی. اولگن، تارقین نام’ین ایکی طرفیندن قابیرغا کمیکلریندن توتاراق قادینی یاراتدی.     ارلیک طرفیندن جانلاندیریلان قادین و اوندان اوره ینلر، مایتره طرفیندن ایکی دنیز آراسیندا بولونان و گونش و آی گؤرمه ین بیر یئره حبس ائدیلدی…

     اینسانلار ارلیک طرفیندن قاندیریلدیقدان سونرا، بو سوچلاریندا دولایی مایتره اونلاری  ” آروون سودون (Aruun Sudun)” دان دونیایا قووار. بو آرادا اونلار آرتیق آروون سودون’داکی نیتلیکلری داشیمازلار. شون آنداکی نیتلیکلرله جزالاندیریلیرلار؛ چئشیدلی خسته لیکلر، قادینلارین دوغورماسی وس. ” [۹]

  رادلوف’ون درله دیگی آلتای یارادیلیش میتینده ده بنزر عونصورلر بولونور. تانری دونیایی یاراتدیقدان سونرا، بیر آغاج گؤرور.  ” دالسیز بوداقسیز بیر آغاج بیتمیشدی. بو آغاجی تانری گؤردو و  ” داللاری اولمایان آغاجا باخماق خوش بیر شئی دئییل؛ بونا دوققوز دنه دال بیتسین! ”  دئدی. آغاجدا دوققوز دال بیتدی. تانری یئنه بئله دئدی:  ” دوققوز دالین کؤکوندن دوققوز کیشی تؤره سین و بونلاردان دوققوز اولوس اولسون! ”  ” [۱۰]

      داها سونرا ارلیک، تانری نین یاراتدیغی اینسانلاری، حئیوانلاری، قوشلاری گؤرور، اونون کیمی یاراتماق ایستر. اینسانلارین بیر طرفینده کی میوه نی یئییب دیگر طرفینده کیلره توخونمادیقلاری بیر آغاجی گؤرونجه، بونون سببینی سورار. او طرفی تانری نین یاساقلادیغینی اؤیره نینجه، بکچی ایلانین آغزینا گیریب تؤرونگی’ی(Törüngey) و قاریسی ائژه(Eje)’نی میوه لری یئمه لری قونوسوندا قاندیریر. یئددیکلری آندا توکلری تؤکولور، اوتانیرلار. گئری دؤنن تانری، هرشئیی اؤیره نیر. ائژه’یه اؤز یارادیجیلیق وصفینی یوکله یرک، اونو اینسان دوغورماق، دوغوم سانجیلاری چکمکله جزالاندیریر. تانری، تؤرونگئی’یی ارلیک’ه اویدوغو اوچون، اؤز آیدینلیق دونیاسیندان محروم ائدیب یئر آلتینداکی قارانلیق دونیایا گؤندرمکله تهدید ائدر. ارلیک’ی اوچ قات یئرین آلتیندا قارانلیق دونیایا گؤندرمکله جزالاندیریر. مایتره گلیر، اینسانلارا آرابا یاپماغی، اوت کؤکلری و ایسیرغان اوتلاریندان یئمک یاپماغی اؤیره دیر. مانگداشیره ده(Mangdaşire) اینسانلارا اولتایلا (قارماق) بالیق آولاماغی، توفنگ باروت ایجاد ائدیب سنجاب وورماغی، حئیوان بسله مگی اؤیره دیر.[۱۱]

      بو آنلاتیلاردا اینسانین توپراق، گیل، آغاج ویا قامیشدان، تانری ویا تانری نین گؤره ولندیردیگی قوتسال بیر روح طرفیندن، بورنونا، قولاغینا اوفله نرک یارادیلدیغی آنلادیلیر. ائوره نین تمل عونصورلری اولان توپراق، سو و آغاج اینسانین دا اؤزو اولور. بو میتلرده دیققتی چکن ان اؤنملی عونصور دا، اینسانلارین اویغارلاشدیریجی بیر قوتسال روح طرفیندن گئچینه بیلمه لری و بسلنه بیلمه لری اوچون ائییتیلمه لری دیر. توپلاییجیلیق و اووجولوق ان اؤنملی گئچیم فعالییتلری اولاراق قارشیمیزا چیخار. بو میتلری اولوشدوران توپلوملارین کؤکلرییله ایلگیلی فیکیر صاحیبی اولوروق. حئیوانلارین و بیتکیلرین اونلارین حیاتینداکی روللاری نین سالت گئرچک دونیا اساسیندا دئییل میتولوژیک دوزیده ده ایشلندیگینی گؤروروک.

    ایلک اینسانین یارادیلیشییلا ایلگیلی بیر باشقا متن ده اون بشینجی یوزایلده تورک-مملوک قایناقلاریندا گئچیر. آیبک اد-دئوادای’نین تاریخ کیتابیندا، هیجری ۲۱۱ ایلینده اولو خان آتا بیتیکچی آدلی تورکجه کیتابین، فارسجا ترجومه سیندن آلیندیغی بلیرتیلمیشدیر. افسانه یه گؤره ایلک چاغلاردا یاغموردان اولوشان سئللر قاراداغجی دئییلن داغداکی ماغارایا چامور سوروکلر. بو چامورلار ماغاراداکی اینسانا بنزه ین یاریقلارا تؤکولور. سو و توپراق یاریقدا دوققوز آی قالیر، روزگار اسر، گونشین ایسیسی (اتش) پیشیریر. ارکک، گونشین چوخ سیجاق اولدوغو ساراطان (یئنگج) بورجوندا، قادین ایسه یاز سونوندا گونشین سیجاقلیغینی ایتیردیگی سونبوله (باشاق) بورجوندا میدانا گلیر. ارکگین آدی آی آتام، قادینین ایسه آی-وا’دیر. ایکیسی ائوله نیرلر، دونیایا قیرخ اوشاق گلیر. بونلار بیربیرلرییله ائوله نیب چوخالیرلار. آنا و بابالاری اؤلونجه چیخدیقلاری ماغارایا گؤموب آغزینی آلتین قاپییلا قاپادیلار، چیچکلر قویدولار. بو متنده اؤزللیکله ائوره نین، دونیانین دؤرد عونصوردن اولوشماسییلا باغلانتیلی اولاراق اینسانین دا بونلاردان میدانا گلدیگی آنلاتیلمیشدیر. ایسلامی کولتور چئوره سینده سون درجه طبیعتچی بیر باخیش آچیسییلا یارادیلیش آچیقلانمیشدیر. آیریجا آتاارکیل دوشونجه نین ائتکیسییله قادینین اکسیک اولدوغو، چونکو اونون تام یارادیلابیلمه سی اوچون مؤوسومون ، سیجاقلیغین یئترلی اولمادیغی وورغولانیر. تک تانریلی دینلرده قارشیمیزا چیخان آدم و هاووا’دان چوخالان اینسانلار موتیفی ده بورادا یئر آلمیشدیر. آیریجا وئربیتسکی و رادلوف’ون متنلرینده اینسانا ائتیک دگرلر یوکله نیرکن بو متنده بئله بیر عونصورا راست گلمیریک. اؤنجه کی  متنلرده یئگی لیک و کؤتولوک آیریمی یاپیلمیش، گؤی اوزو، تانری و قوتسال روحلار یئگی، یئر آلتی و ارلیک کؤتولوگون تمثیلجیسی اولموشدورلار. آیریجا اینسانا یئگی و کؤتوگو ترجیح ائتمه حاققی وئریلمیشدیر.[۱۲]

     رادلوف’ون آلتای’دا لئبدد تاتارلاریندان درله دیگی یارادیلیش میتینده، قادینین یارادیلماسینا شئیطان سبب اولماقدادیر.  ” تانری اؤنجه یئر اوزونده تک باشینا یاشایان اینسان یاراتدی. بو اینسان ارکک ایدی. بیر گون تانری’نین یاراتدیغی ارکک اویورکن شئیطان اونون کؤکسونه باسدی. بونون اوزرینه ارکگین قابیرغالاریندان بیر کمیک آیریلاراق یئره دوشدو. بو کمیک بیراز داها اوزانینجا، بوندان قادین مئیدانا گلدی. ” [۱۳]آتا ارکیل دوشونجه نین حاکیم اولدوغو بو آنلاتیدا ارکگی تانری، قادینی ایسه شئیطان یاراتمیشدیر.

  رادلوف’ون آلتای’دا قارا اورمان تاتارلاریندان درله دیگی یارادیلیش میتینده ده بنزر بیر آنلاییش حاکیمدیر.  ” اول زاماندا بؤیوک پایانا اینسان یاراتمیشدی. فقط اینسانا جان (روح) وئرمیردی. او، جان ایسته مک مقصدیله بؤیوک قودای’ا گئتدی. کؤپگه ده بئله دئدی: سن بورادا دور، هاولا و دیققتلی اول! کؤپک اورادا قالدی. بونون اوزرینه ارلیک گله رک کؤپگی قاندیرماق مقصدیله قونوشماغا باشلادی: سنین قیللارین یوخ، من سنه اونلارین آلتین اولانلارینی وئرجگم. سن ده منه بو جانسیز اینسانی وئر، دئدی. کؤپک آلتین قیللاری الده ائتمک اوچون اینسانی اونا وئردی. ارلیک ایسه اینسانی باشدان آشاغی توپورجگه بویادی. قودای جان وئرمک اوچون گلدیگینده ارلیک قاچدی. قودای توپورجکلی اینسانا باخدی، فقط اونو تمیزله یه بیلمه دی و ترس چئویردی. بو اوزدن توپورجک اینسانین ایچینده قالدی. سونرا قودای کؤپگی دؤیه رک بئله دئدی: کؤپک، سن فنا اولاجاقسان! اینسان سنه نه ایسترسه یاپسین، سنی دؤیسون، اؤلدورسون، سن تمامی ایله  بیر کؤپک اولاجاقسان، دئدی. ” [۱۴]اینسان، تانری طرفیندن یارادیلدیغیندا تمیزدیر، فقط ارلیک اینسانین روحونو کیرله دیر. اینسانین ایچ دونیاسی کؤتودور، کیرلی دیر شکلینده کی  دوشونجه نین تملی، یارادیلیشدا، کؤکنده، ارلیک’ه باغلاناراق ایضاح ائدیلمیشدیر. بو میت، ایستانبول’دا و ارزروم’دا درلنن ایکی افسانه ایله اولای هؤرگوسو آچیسیندان بنزر عونصورلره صاحیب دیر. ساده جه قودای و ارلیک یئرینه آللاه و شئیطان دئیه آدلاندیریلان شخص کادروسویلا فرقلی لیک گؤستریر.[۱۵]

      اونو (هاروا) هولمبرگ’ین یایینلادیغی بیر یاکوت افسانه سینده، ایلک اینسانین یارادیلیشی بئله آنلادیلیر:  ” تانری دونیانی یاراتدیقدان سونرا، ایچینده یئددی داش اینسان صورتی نین بولوندوغو داشدان بؤیوک بیر ائو یاپار. بو کز آدام اینسان صورتلرینه بکچیلیک اوچون بوراخیلیر. شئیطان چیپلاق اولان آدام’ا ییرتیلماسی مومکون اولمایان بیر پالتار وئرجگینی سؤیله یرک اونو قاندیریر و صورتلره یاخینلاشیر. بونون اوزرینه اونلار کیرله نیر و توپراق حالینه گلیر. داها سونرا تانری یاپتیغی صورتلره باخماغا گلینجه دورومو گؤرور و بکچینی آزارلاییب بیر کؤپگه دؤنوشدورور. یاراتدیغی صورتلرین ده ایچینی دیشینا چئویریر و اونلارا روح اوفلر. ” [۱۶]

     یئنه هولمبرگ’ین وئردیگی بیر آلتای آنلاتیسیندا ایلک اینسانلار بئله یارادیلمیشدیر:  ” تانری اولگن، اتلری اوچون توپراغی، کمیکلری اوچون داشی قوللاناراق ایلک اولاراق ارکگی سونرا دا اونون قابیرغا کمیگیندن قادینی یارادیر. اونلارا روح وئره بیله جک بیرینی آراماق اوزره بولوندوغو یئری ترک ائدر و سؤز قونوسو جوتی بکله مه سی اوچون تویسوز بیر کؤپگی یوخدان وار ائدر. آنجاق ارلیک’ین دیشقیسینی(نجیس) یئین کؤپک توکلرله قاپلانینجا، شئیطان’ین یارادیلان ایلک جوته یاخینلاشماسیندا معذور گؤرمز. شئیطان، بیر قامیش بورونو آنوسدن سوخاراق اویوماقدا اولان جوتون ایچینه روح اوفلر. اولگن گئری دؤندوگونده، اینسانلاری یالنیز گؤرونجه، یئنی بیر اینسان یارادیب یارادمادیغیندان شویهه له نیر. بئله جه دوشونورکن بیر قورباغا اورتایا چیخار و بو مخلوقلار اوچون (کؤتو روحا صاحیب اولمالاریندان دولایی) اؤزونو سوروملو حیس ائتمه مه سینی، اونلارا یاشاماق و اؤلمک خوصوصوندا قرار حاققی تانیماسینی سؤیلر. بونون اوزرینه اولگن اونلارا یاشاما ایذنی وئریر. ” [۱۷]

      بورایا قدر اؤزتله نن ویا آلینتی یاپیلاراق آختاریلان متنلرده، اینسانین توپراقدان یارادیلماسی، تانری نین اونا اوفله یرک روح و حیات وئرمه سی، قادینین ارکگین کمیگیندن یارادیلماسی، اینسانلا آغاجین تانری قاتیندا یئر آلمالاری، کؤتو روح اولان ارلیک طرفیندن اینسانلارین آلداتیلماسی، تانری نین سؤزونه اویمامالاری، تانری نین قاتیندان قووولمالاری، کیتاب-ای موقدس’له بنزرلیکلر داشیماقدادیر. یئنه ده آلتایلیلاردان درله نن یارادیلیش میتولوژیلرینده ساده جه اینسان تورونون دئییل، اینسان سویلاری نین چئشیدلی شکیللرده یارادیلیشلاری دا آنلاتیلمیشدیر.[۱۸] اون دوققوزونجو یوزایلده درله نن بو متنلرده، بیر چوخ کولتوردن، اینانیشدان ائتکیلنن شامانلیغین ایچینده، تک تانریلی دینلرین اولدوغو قدر، هیند اینانیشلاری نین ائتکیسی نین بولونماسی نورمالدیر.

      ایلک اینسان آدم’ین یارادیلیشی، ایسلامی آنلاتیلاردا، قورآن’ین چئشیدلی آیتلرینده، حدیثلرده یئر آلیر. بو عونصورلرله آلتای و یاکوت آنلاتیلاری آراسیندا بنزرلیکلر بولونور. اؤزللیکله آدم’ین قابیرغا کمیگیندن هاووا’نین یارادیلماسیندا اولدوغو کیمی. بو دوروم خیریستییانلیق و ایسلامییت’ین شامانلیغا ائتکیسی اولاراق یوروملانیر. فقط بو دوروم ترسی ده اولابیلیر. حدیثلرده، آللاه، آدم’ی یاراتماق اوچون گرکلی اولان توپراغی آلماق اوزره دونیایا، اؤنجه جبراییل’ی، سونرا دا عزراییل’ی گؤندریر. عزراییل’ین گتیردیگی چئشیدلی رنگلرده کی  توپراق، سو ایله قاریشدیریلیب قیرخ ایل بکله تیلیر، سونرا دا آللاه اونا باشیندان روح اوفلر.[۱۹] اورتا آسیا’داکی چئشیدلی توپلولوقلاردان درلنن میتولوژیک آنلاتیلارلا ابولقازی باهادیر خان’ین شجره-ای تراکیمه آدلی اثرینده آدم’ین یارادیلماسییلا ایلگیلی بؤلومده بنزرلیکلر گؤرولور.

” اوجا تانری ملکلره،  ” توپراقدن اینسان یاپیب جان وئره رک یئراوزونده اؤز یئریمه خلیفه بوراخاجاغام ”  دئینجه ملکلر،  ” اونلار یوخاریداکی دؤشک ایله آشاغیداکی دؤشگی ضبط ائده بیلمزلر (گؤی اوزونو و یئراوزونو توتا بیلمزلر). او اوزدن سنه عاصی اولورلار، یوخدان یاراتمان داها یئگیدیر ”  دئدیلر. اوجا تانری  ” سیز منیم بیلدیگیمی بیلمزسینیز، گئدین توپراقدان بیر کیشی نین صورتینی یاپین ”  دئدی. عزراییل تانری’نین امرییله یئراوزونده کی  هر تورلو توپراقدان آلیب مککه-ای معظمه ایله طائف’ین آراسیندا توپراغی پالچیق حالینا گتیریب آدم’ین شکلینی یاپدیلار.

(آرادان) بیرنئچه ایل گئچدیکدن سونرا اوجا تانری اونا جان وئردی و مین ایل بو دونیادا دوردو. آدم عربجه’دیر. عرب(لر) درییه آدم دئیر، هر شیین دیشینا دری دئیرلر. ملکلر توپراغی، یئری قازیب ایچیندن آلمادیلار، دیشیندا آلیب آدم’ین شکلینی یاپدیلار. اونون اوچون آدم دئدیلر. اونلارین جنّته گئدنلری، اورادان چیخانلاری و یئراوزونده کی  یاشایانلاری نین حیکآیه لری خالق ایچینده مشهوردور (خالق آراسیندا بیلینیر). اونون اوچون آنلاتمادیق. ” [۲۰]

  بو آلینتیدا یئر آلان، تانری نین اینسان یارادیب یراوزونه  اؤزونون تمثیلجیسی اولاراق بوراخماق ایستمه سی، اینسانین توپراقدان و سودان (پالچیقدان) یارادیلماسی، تانری نین اونا جان وئرمه سی، توپراغین اوزو ایله، اینسانین دریسی نین وورغولانماسی شامان اینانیشلارینی یانسیتان آلتای و یاکوت آنلاتیلارییلا بنزه شیر.

  هون، گؤک تورک و اویغورلارین تؤره ییشلرییله ایلگیلی آنلاتیلاردا ایسه اؤزللیکله حئیوان، آغاج، داغ و ایشیق عونصورلری نین اؤنملی بیر یئره صاحیب اولدوغو گؤرولور.

  حئیوان آتا/آنا

      چین قایناقلاریندا، سونرادان گؤک تورک و اویغور دؤولتلرینی قوراجاق اولان کاو-چیلارین(Kao-çı) قورددان تؤره ییشییله ایلگیلی افسانه بئله دیر:  ” کاو-چی قاغان’ی نین چوخ آغیللی ایکی قیزی وارمیش. (بعضی قایناقلار اوچ قیزی واردی، دئییر). بو قیزلار او قدر آغیللی و او قدر یئگی ایمیشلر کی، بابالاری بئله بیر قرارا وارما زوروندا قالمیش. قاغان دئمیش کی:  ” من بو قیزلاری، نئجه اینسانلارلا ائولندیره بیلیرم! بونلار او قدر یئگی کی، بو قیزلار آنجاق تانری ایله ائولنه بیلرلر! ”  بونو دئین قاغان، قیزلارینی آلاراق گؤتورموش و بیر تپه نین باشینا قویموش. بورادا قیزلاری، تانری ایله ائولنسینلر دئیه بکله میش. قیزلار بو تپه ده تانرنیی بکله یه دورموشلار. آرادان چوخ زامان گئچمیش. آما نه تانری گلمیش و نه ده اونلارلا ائولنمیش، قیزلار بؤیله بکله شه دورورلارکن، تپه نین اطرافیندا، قوجا و ارکک بیر قورد گؤرونموش. قورد، تپه نین اطرافیندا دولاشماغا باشلامیش و بیر تورلو ده، اوراسینی بوراخیب گئتمه میش. (کیچیک) قیز قوردون بو دورومونو گؤرونجه شوبهه لنمیش و باجیسینا:  ” ایشده بو قورد تانری نین لاپ اؤزودور. من ائنیب ، اونونلا ائوله نه جگم، ”  دئمیش. باجیسی، گئتمه دئیه ایصرار ائتمیش آما، قیز دینلمه میش. تپه دن اینه رک قوردلا ائولنمیش و بو صورتله کاو-چی خالقی، بو حوکومدارین قیزی ایله قورددان تؤره میش. ”  اؤگل، بو متنده یئر آلان قوردون ارکک، دیگر گؤک تورک افسانه لرینده ایسه دیشی اولدوغونو بلیرتیر. قوتسال بیر داغدا تؤره ییشین گئرچکلشمه سی عونصورونون دا اورتاق موتیف اولدوغونو یازار.[۲۱]

      گؤک تورکلرین تؤره ییش افسانه لرینده قوردون قوروجو و دوغوروجو بیر ایشله و اوستلندیگی، ماغارانین ایسه تؤره مه یئری اولدوغو آنلاشیلیر. چوو(Chou) سولاله سی نین رسمی تاریخینده یئر آلان، گؤک تورکلرین بیرینجی تؤره ییش افسانه سی بئله دیر:  ” گؤک تورکلر (T’u-chüeh)، اسکی هون’لارین (Hsiung-nu) سویلاریندان گلیرلر و اونلارین بیر قولودورلار. اؤزلری ایسه، آ-شی-نا (A-shih-na) آدلی بیر عاییله دن تؤره میشدیرلر. (سونرادان چوخالاراق)، آیری اویماقلار حالیندا یاشاماغا باشلادیلار.

  داها سونرا لین آدینی داشییان بیر مملکت طرفیندن مغلوب ائدیلدیلر. (مغلوبییتدن سونرا گؤک تورکلر)، بو مملکت طرفیندن، سویجا اؤلدورولدولر.

    (تامامن اؤلدورولن گؤک تورکلر ایچینده)، یالنیزجا اون یاشیندا بیر اوشاق قالمیشدی. (لین مملکتی نین) عسگرلری، اوشاغین چوخ کیچیک اولدوغونو گؤرونجه، (اونا آجیمیشلار و) اونو اؤلدورمه میشدیلر. یالنیزجا اوشاغین آیاقلارینی کسمیشلر و بیر باتاقلیق ایچینده کی  اوتلار آراسینا بوراخاراق (گئتمیشدیلر).

   (بو سیرادا) اوشاغین اطرافیندا دیشی بیر قورد پیدا اولدو و اونا ات وئره رک (اوشاغی) بسله دی. اوشاق، بو شکیلده بؤیودوکدن سونرا دا، دیشی قوردلا ار-آرواد حیاتی یاشاماغا باشلادی. قورد دا اوشاقدان بو یوللا بویلو قالدی.

(گؤک تورکلری مغلوب ائدن و هامیسینی قیلیجدان گئچیرن لین مملکتی نین) کیرالی، بو اوشاغین هله ده یاشادیغینی دویدو و اونون دا اؤلدورولمه سی اوچون عسگرلرینی گؤندردی. اوشاغی اؤلدورمک اوچون گلن عسگرلر، قوردلا (اوشاغی) یان یانا گؤردولر. عسگرلر قوردو اؤلدورمک ایسته دیلر. فقط قورد (اونلاری گؤرونجه) همن قاچدی و کاو-چ-آنگ  Kao-ch-ang (تورفان) مملکتی نین قوزئیینده کی  داغا گئتدی. بو داغدا، درین بیر ماغارا واردی. ماغارانین ایچینده ده بؤیوک بیر اووا بولونوردو. اووا، باشدان باشا اوت و چاییرلارلا قاپلی ایدی. چئوره سی ده بیرنئچه  یوز میلدن چوخ دئییلدی. دؤرد یانی، چوخ دیک داغلارلا چئوریلی ایدی. قورد، قاچاراق بو ماغارانین ایچینه گیردی و اورادا اون دنه اوشاق دوغوردو.

   زامانلا بو اون اوشاق بؤیودولر و دیشاریدان قیزلار گتیره رک، اونلارلا ائولندیلر. بو صورتله ائولندیکلری قیزلار گبه (بویلو- حامیله) قالدی و بونلارین هر بیریندن ده بیر سوی تؤره دی. (ایشده گؤک تورک دؤولتی نین قوروجولاری نین گلدیکلری)، آ-شی-نا عاییله   سی ده (بو اون-بویدان) بیریدیر.

  اونلارین اوغوللاری و تورونلاری چوخالدیلار و یاواش یاواش یوز-عاییله حالینه گلدیلر. بیر نئچه نسل گئچدیکدن سونرا، هامی بیرلیکده ماغارادان چیخدیلار. ژو-ژو’لارا (یانی ژوان-ژوان دؤولتینه) تابئع اولدولار. آلتای (Chin-shan) اتکلرینده یئرلشدیلر. بوندان سونرا دا ژوان-ژوان دؤولتی نین دمیرچیلری اولدولار… ” [۲]

  چین قایناقلاریندا، بؤیوک هون دؤولتینده قوتسال بیر آتا ماغاراسی نین بولوندوغو یئر آلیر. گؤک تورکلرده ده آتا ماغاراسی نین بولوندوغو یئنه چین قایناقلاریندا تثبیت ائدیلمیشدیر. اؤگل، قیرغیزلارین، اؤزلرینی قورددان تؤره ین تورکلردن آییرماق اوچون ایلک آتالاری نین آتا ماغاراسیندا بیر اینکله یاشادیغینی و قیرغیزلارین بو ایلک آتا ایله اینکدن تؤره دیکلرینی آنلاتان افسانه دن بحث ائدر.[۲۳]

  گؤک تورکلرین ایکینجی تؤره ییش افسانه سی نین بیرینجی سیندن فرقی، دوشمانلارین گلدیگینی اؤنجه دن خبر آلان قوتسال بیر روحا صاحیب اولماسیدیر.[۲۴]

  چوو (Chou) سولاله سی نین رسمی تاریخینده یر آلان، گؤک تورکلرین اوچونجو تؤره ییش افسانه سی، گؤک تورکلرین تاریخی کیمیدیر. دیگر افسانه لرده اولدوغو کیمی گؤک تورکلرین آتالاری اولان اون سککیز قارداشدان ای-جی نی-سو-تو(İ-ci Ni-su-tu) آدلی اولانی قورددان دوغموشدور. ای-جی نی-سو-تو، یاغمورو یاغدیرماق، روزگار اسدیرمک کیمی اولاغان اوستو گوجلره صاحیب دیر.[۲۵]

      بیر قیرغیز افسانه سینده ایسه آوجی دوغان قوشوندان حامیله  قالما یئر آلیر:  ” قیرغیز قبیله لریندن بیری نین بیر آتاسی و بو آتانین دا اوچ آروادی وارمیش. بو اوچ قادیندان ان کیچیگی، گئجه اویورکن بیر یوخو گؤرموش. چادیرا بیر آوجی دوغان گلمیش و یاتاغی نین اطرافیندا اوچاراق دولاشمیش. سونرا دا نئجه اولموشسا گبه قالمیش. بو قیرغیز قبیله سینی ایداره ائدن رئیسلرین هامیسی دا، بو کیچیک قادینین سویوندان گلیرمیشلر. ” [۲۶]

      سئروشئوسکی’ نین یاکوتلاردان درله دیگی بیر افسانه ده قارتالدان تؤره ییش آنلاتیلمیشدیر. افسانه نین اؤزه تی بئله دیر:  ” یاکوت تورکلری نین اینانیشلارینا گؤره شامانلار، یئر اوزونه بیر قارتال طرفیندن گتیریلیردیلر. اونلارا گؤره، شامان اولاجاق بیر اوشاغین روحو، اوشاق داها دوغمادان بیر قارتال طرفیندن یئییلیردی. بو روحو یئین قارتال، بوندان سونرا گونشلی بیر بؤلگه یه گؤچ ائدردی. اورتاسی بؤیوک بیر چاییرلیقلا قاپالی اولان بو بؤلگه ده، گونشین ایشیقلاری سولماز و هر زامان پیریل پیریل پارلارمیش. اینکلرین ایلک دفعه سوده گلدیگی یئر ده، یئنه بو چاییرلیق آلان ایمیش. تام بو چاییرلارین اورتاسیندا ایسه، قیرمیزی بیر چام ایله، بیر گورگن ویا بیر ده قایین آغاجی وارمیش. ایشده بو قارتال، بو آغاجلارین اوزرینه گلیر و یومورتاسینی بواخدیدیقدان سونرا گئدرمیش. یومورتا، بیر سوره آغاجلارین اوزرینده قالدیقدان سونرا یاریلیر و ایچیندن بیر اوشاق چیخارمیش. آغاجلارین آلتیندا دا بیر بئشیک بولونورموش. اوشاق، یومورتادان چیخار چیخماز، همن بو بئشیگین اوزرینه دوشر و اورادا بؤیومگه باشلارمیش.

      یاکوتلارین اینانیشینا گؤره، یئگی شامانلار قیرمیزی چام اوزرینده کی  یومورتادان؛ کؤتو شامانلار ایسه، گورگن آغاجی اوزرینده کی  یومورتالاردان چیخارمیش. یومورتادان چیخان بو شامانلار، طبیعی اولاراق حیاتلاری سوره سینجه،  ” قارتال-آنا ” لاری طرفیندن قورونورلارمیش. بو قارتال، اونلارین هر ایشلرینده بؤیوک یاردیمجی اولورموش. ” [۲۷]بورادا حئیوان آنا اولاراق گؤرولن قارتالین یانیندا، آغاجلار دا اؤنملی گؤره و اوستله نیرلر. اوشاقلارین یومورتادان چیخدیغی یئر اولدوغو اوچون آغاجلار، عادتن ایکینجی آنالیق یاپارلار.

      حئیوانلاردان تؤره مه ساده جه تورکلرده دئییل، اونلارا یاخین اولان دیگر توپلولوقلاردا دا گؤرولور. مثلن پروتو-موغوللارین، کؤپک و دوموز آتالاری واردیر. چنگیز خان’ین آتالاری، دیشی آغ گئییکدن تؤره رلر. ماجار کرالی آلموس’ون آناسی نین دوغان’دان حامیله  قالدیغی آنلادیلیر.[۲۸]

      تورکلر آراسیندا حئیوان تؤره میله ایلگیلی میت، افسانه و اینانیشلارین تثبیت ائدیلمه سی، تورکلرین توتئمیزمه ایناندیقلاری یولوندا یوروملارا دا یول آچمیشدیر. توتئمیزم اولابیلمه سی اوچون، بیر حئیواندان، بیتکیدن حتی بولوددان تؤره مه نین یانیندا، او توپلوم اوچون توپلومسال اورگانیزاسیوندا مودئل اولماسی، اؤرنک آلینماسی دا گرکمکده دیر. آیریجا، توتئمیزمده بیره یدن بیره یه دئییل، بویلار و تورلر آراسیندا بیر ایلیشکی قورولور؛ توتئم قوروجو رول اوینار. حئیوانا تاپما گؤرولور. ایکینجی درجه ده اؤنملی نوکته لر ایسه عینی توتئمدن اولانلارین ائولنمه مه سی، یعنی دیش ائولیلیگین و توتئمی اؤلدورمه نین، یئمه نین یاساق اولماسیدیر. بوتون بو شرطلر، آلتایلاردا بللی اورانلاردا گؤروله بیلمکده دیر. فقط سونوجدا آلتایلیلارین توتئم اینانیشینی باستیرماغا چالیشدیغی دا گؤرولموشدور.[۲۹]

  آغاج آتا/آنا

  آغاجلار، هم دونیانین ائکسه نینی اولوشدورماق هم ده تؤره نیلن آتا/آنا اولماق آچیسیندان قوتساللیغا صاحیبدیرلر. بیر چین قایناغیندا یئر آلان، اویغورلارین تؤره ییش افسانه سینده ده بونو گؤروروک:  ” بارچوک-آرت تیگین/ Barçuk-Art Tigin /، بیر  ” ایدوک-کوت/ Iduk-Kut / ” دور. تورفان’(داکی اویغور دؤولتی نین قاغانلارینا)  ” ایدوک-کوت ”  دئیردیلر. اونلارین آتالاری دا، اسکی اویغورلارین یئرلرینده اوتوروردولار. (اویغورلارین بو اسکی یوردلاریندا)، کارا-کوروم آدلیبیر داغ واردی. بو داغدان ایکی چای چیخاردی. بو چایلارین بیرینه سئلئنگه و دیگرینه ده تولا آدی وئریلیردی. بیر گئجه، بو ایکی چای آراسینداکی بیر آغاج اوزرینه قوتسال بیر ایشیق ائنمیشدی. خالق بو ایشیغی گؤرونجه (همن توپلانمیش) و بو آغاجی بکله مگه باشلامیشدیلار. (بو ایشیق ائندیکدن سونرا) آغاجدا بیر شیشکینلیک پیدا اولموش و آغاجین گؤوده سی، عینی گبه بیر قادینین قارنی کیمی شیشمیشدی. گؤکدن ایشیغین ائنمه سی دورمامیش و هر آخشام دواملی اولاراق (آغاجین اوزرینه) ائنمگه باشلامیشدی. دوققوز آی و اون گون گئچتیکدن سونرا، آغاجداکی بو شیشکینلیک چاتلادی و (آغاجدان)، تیپکی دونیاداکی اینسانلار کیمی بئش اوشاق دوغدو. بو اوشاقلاردان ان کیچیگی نین آدی بؤگو-خان ایدی. اؤزونون چوخ یوکسک بیر کیشیلیگی واردی. مملکتینی چوخ یئگی ایداره ائده بیلیر و آیریجا اکینچیلیک ایشلری ایله ده مشغول اولووردو. بو صورتله اؤزو اویغورلارین قاغانی اولدو. اؤزوندن سونرا گلن ۳۰ دان چوخ سویو دا، اویغورلارین باشیندا قالدیلار. ” [۳۰]متنده گؤرولن گؤکدن ایشیق ائنمه سی، اویغورلارین بؤگو-قاغان زامانیندا (م.س. ۷۶۳) قبول ائتدیکلری مانی دینی ائتکیسییله یئر آلماقدادیر. شامانیزم’ده ده گؤکدن ایشیق ائنمه سییله ایلگیلی موتیفلره راستلانیر. چنگیز خان’ین آتالاریندان آلان-کوا’نین دا اوزرینه ایشیق ائنه رک اونو حامیله  بوراخمیشدیر.[۳۱] فقط بوردا اؤنملی اولان خصوص، آغاجین تاریملا بیرلیکده اؤنم قازانماسیدیر. متنده آغاجدان دوغان بؤگو قاغان’ین تاریملا اوغراشدیغی بلیرتیلمکده دیر. بورادا آغاجین آنالیق گؤره وی اوستلنمه سی، هم آغاجین هم ده دوغوران قادینین، تاریم توپلوملارینداکی یئرییله ایلگیلی بیر قوتساللیق سؤز قونوسودور.

  آلتای و یاقوت تورکلرینده قایین آغاجی قدر قاراچام دا اؤنملیدیر. یاکوتلارین ار سوقوتوح(Er Sogotoh) دستانیندا آغاجدان تؤره مه موتیفی گؤرولور.

” ایلک اینسان (هرحالدا آدم)، هارادان گلدیگینی دوشونموش و بو قونودا گون گئچدیکجه قافاسینی یورماغا باشلامیش. نئجه دوغدوم، نئجه دونیایا گلدیم دئیه، همیشه دوشونور گزرمیش. آرتیق بیر گون اؤز اؤزونه بئله سؤیلنمگه باشلامیش:  ” -اگر گؤکدن دوشسه ایدیم، او زامان قار و بوزلا اؤرتولو و بوزدان بیر آدام اولوردوم. گونئی، قوزئی، دوغو ویا باتی یؤنلریندن بیریندن گلسه ایدیم، او زامان من ده آغاج و چاییرلارین ایزلری و بونلار دا روزگآرلا اوچوشوردو. یوخ یئرین ان درینلیکلریندن گلسه ایدیم، البتته کی  او زامان چامور و دوز ایچینده قالیردیم ”  ایلک اینسان ایشده بئله دوشونه دوشونه قالا قالمیش. ان سونوندا بو قراره وارمیش. دئمیش کی، منی دوغورسا دوغورسا، یئنه بؤیوک آنا کوبئی(Kübey) خاتون دوغورموش اولمالیدیر. چونکو اونون ایچینده بولوندوغو آغاجین گؤیسوندن سودلر آخار. بو سببله ایلک اینسان حیات آغاجی نین قارشیسینا گئتمیش و بئله دئمیش:  ” منی دوغوران آنا سن اولمالیسان! منی یارادیب میدانا گتیرن سن اولمالیسان! ”  آغاج ایلک اینسانا، ایلک اینسان دا آغاجا باخمیش و سونوندا آدام، بو آغاجین اؤز آناسی اولدوغونو آنلامیش و بئله دئمیش:  ” من یئتیم بیر اوشاق ایکن، سن منی بویوتدون! من کیچیک بیر اوشاق ایکن، سن منی آدام ائتدین! ”  ” [۳۲]

  اوغوز قاغان دستانیندا دا، اوغوز قاغان’ین ایکینجی آروادی بیر آغاج قوووغوندا اونون قارشیسینا چیخار. اوندان دوغان اوشاقلارا دا یئرله ایلگیلی آدلار وئریلیر.

  داغ آتا/آنا

  تؤره ییشله ایلگیلی آنلاتیلاردا داغ و ماغارا عونصورونون بیرلشدیگی گؤرولور. ماغارا، آنا رحمی ایشله وی اوستلندیگی اوچون داغ دا دوغورغانلیق اؤزللیگی قازانمیش اولور.

  آیریجا آلتای’دا داغلا قوهوملوق باغی قورولدوغویلا ایلگیلی تثبیتلر یاپیلمیشدیر. آلتایلی چاباتلارین اؤزلری نین داغدان چیخدیقلارینا اینانیرلار، داغلا سوی آراسیندا قان قوهوملوغو قورولور. پوتاپوو(Potapov)، بو شکیلده یاپیلان داغ کولتو آچیخلامالاری نین، توتئمیزمه دایاندیریلدیغینی بلیرتیر. پوتاپوو’ا گؤره، بو قونویا سویلارداکی مولک آنلاییشییلا باخماق گره کیر: سوی داغی، هم سویون قوروجوسو هم ده سویا باغلی توپراغین، مملکتین یانسیماسیدیر. استنبرگ(Stenberg) ایسه داغ کولتونون اولوشومونو یاغمورون اولوشوم سورجینه باغلار. چونکو، گؤیه اولاشان داغین زیروه سینده بولودلار توپلانیر، شیمشکلر چاخار. بئله لیکله اکینچیلیکده اوره تیم اوچون گرکلی اولان یاغمور یاغار. داغ کولتو، بئله لیکله توتئمیک ایزلر، اوره تیم و مولکییت ایلیشکیلرییله آچیخلانمیش اولور.[۳۳]

  تورک مملوک تؤره ییش آنلاتیسیندا آی آتام و ائشی آی-وا، قاراداغ’داکی بیر ماغارادا اینسان حالینا گلیرلر. اؤلدوکلری زامان دا اوشاقلاری، اونلاری بو داغداکی ماغارایا یئرلشدیریرلر. دیرنکووا’نین یایینلادیغی بیر شور آنلاتیسیندا، آلاش و پالاش، کوبیی (Kobıy) سویونون آتالاری اولدوغو، اونلارین اوردو داغی’ندان چیخدیقلاری آنلاتیلیر.[۳۴]

      داغ، دونیا آغاجی نین دییشیک بیر شکلیدیر. کوزمیک یاپی نین دا ائکسه نیدیر. بو اوزدن یارادیجی بیر ائنرژیگی ده ایچینده باریندیریر.

  باباسیز تؤره مه

      تورک و موغول میتولوژیسینده باباسیز تؤرمیله ایلگیلی آنلاتیلار، خیریستییانلیقدا باکیره مریم’دن دوغان عیسا’نین تانری نین اوغلو قبول ائدیلمه سییله ایلگیلی اینانیشلارلا باغلانتیلیدیر.[۳۵] اصلینده باباسیز تؤرمیله وورغولانان اولاغان اوستو قهرمانین اولاغان اوستو دوغومودور. بئللیکله بو قهرمانین روحو تانریسال بیر قایناغا دایاندیریلماقدادیر. اونون یاپدیقلاری دا اینسان اوستو بیر گوجله ایضاح ائدیلمیش اولور.

      تؤلؤس(Tölös)، موندوس و کوچکار-موندوس(Koçkar-Mundus) بویلاری نین تؤره ییشی نین آنلاتیلدیغی آلتای افسانه سی نین اؤزتی بئله دیر: بؤیوک بیر ساواشدان قاچان بیر قیز جانینی قورتارماق اوچون بیر یوردا سیغینیر. بورادا بیریسییله ائوله نیر فقط گبه اولدوغو آنلاشیلیر. کیمینله ائولی اولدوغو، اوشاقلاری نین باباسی نین کیم اولدوغو سورولونجا دا بونلاری سؤیلر:  ” ساواشدان سونرا، آنام و بابامدان آیری دوشموش و بوزقیرلاردا یورومگه باشلامیشدیم. هر طرفی دولاشیب، یئیه جک بیر شی آختاریردیم. آما هیچ بیر شئی ده تاپابیلمیردیم. ایشده تام بو سیرادا گؤکدن بؤیوک بیر یاغمور بوشاندی و هر طرف سو ایچینده قالدی. بونو گؤرونجه، من ده اؤزومو قوروماق اوچون همن بیر یئره ساخلاندیم. آز سونرا یاغمور کسیلمیشدی. تام بو سیرادا یئرده بیر بوز پارچاسی گؤردوم. بو بوز دا، یاغمور ایله برابر یره دوشموشدو. بوز یووارلانیب دا یانیما گلینجه، بوزو آلدیم و الیمله قیردیم. باخدیم کی، ایچینده ایکی دنه بوغدا دنه سی وار. قارنیم دا ذاتن بتر آجمیشدی. بو بوغدا دنه لرینی آغزیما آتدیم. دنه لری آغزیما آتینجا، قارنیمدا بیردن عجاییب بیر شئیلر حیس ائتدیم. سانکی قارنیمدا ایکی اوشاق وار کیمی ایدی. ”  قادینین یئنی اریندن ده بیر اوغلو اولموش. قادینین بوز پارچاسینداکی دنه لردن اولان ایکی اوشاغی نین آدی، کوچکار-موندوس و موندوس اولموش. کوچکار-موندوس آدی، قوچو باشیندان ایکییه آییراجاق درجه ده گوجلو اولدوغو اوچون موندوس آدی دا، بوز-خان’ین نسلیندن ساییلدیغی اوچون وئریلمیشدیر. اؤبیر اوشاق ایسه دوه نی گوتدوغو، دوه یه تؤؤ دئدیگی اوچون تؤلؤس آدینی آلمیشدیر.[۳۶]

      یاکوت تانریلاری

      آنتروپوگونیک آنلاتیلارین دیشیندا تئوگونیک (تانریلار سیستئمی) یاپی ایچینده ده آنالیق ایشله وی اوستله نن چئشیدلی تانریلار، قوتسال روحلار دا بولونور. یاکوتلارا گؤره اولوو سوورون تویون(Uluu Suorun Toyon)، اینسانا جان وئریر. شامان اولاجاق اینسانلاری دا تعیین ائتدیگینه اینانیلیر. جیلغا هاان تویون(Cılğa Haan Toyon) و تانها هاان تویون(Tanha Haan Toyon)، اینسانین دوغماسیندان اعتیبارن طالعینه حوکم ائدرلر و یازارلار. آیییهیت (Ayııhıt Hotun) و اییهسیت(İeyehsit)، اوشاقلارین دوغماسینی، حیاتین دوام ائتمه سینی، یئگی داورانماغی ساغلارلار، اینسانلارا قوهوملوق باغی وئریرلر.[۳۷] بونلار آنا مایگیل(Ana Maygıl)، آک انه(Ak Ene)، اومای(Umay) آدلارییلا آنیلان روحلار کیمی، دوغومو قولایلاشدیران، کؤرچه و آنانی آلبیس(Albıs)، آل آروادیندان قورویان روحلاردیر.

  آنا مایگیل، آک انه

      آک انه (آق آنا) آدلی تانری، وئربیتسکیی’نین درله دیگی آلتای یارادیلیش میتینده گئچمکده دیر. او، تانری اولگن’ه یاراتما ایلهامینی وئرن بیر تانریدیر:

   ” بیر آق-آنا (آک-انه) وار ایدی، یاشاردی سو ایچینده،

  اولگن’ه بئله دئدی، گؤروندو سو اوزونده:

  -یاراتماق ایسته ییرسن، سن ده بیر شئیلر اولگن،

  یارادیجی اولاراق، بو قوتسال سؤزو اؤیرن!

  دئ کی هئپ،  ” یاپدیم اولدو! ”  باشقا بیر شی سؤیله مه!

  هله یارادیر ایکن،  ” یاپدیم اولمادی! ”  دئمه!

  آق-آنا بونو دئدی، سونرا گؤزدن ایتدی،

  دنیزه دالیب گئتدی، بیلینمز یولو وئردی. ” [۳۸]

      آنا مایگیل ایسه اولوسو قورویان بیر دیشی روحدور؛ اولوس آناسی دا دئییلیر.[۳۹]

      اومای آنا

      اینسانین دوغومو و بؤیومه سییله ایلگیلی اومای آدلی بیر روحدان بحث ائدیلیر. بونون ایلک ایزلرینه اورخون آبیده لرینده راست گلیریک. اومای، کول تیگین آبیده سینین دوغو جبهه سینده، دوغوم و بؤیومیله ایلگیلی اولاراق بو شکیلده گئچر:  ” Umay teg ögümòatun òutıija inim Kül Tigin er at buldı.” [۴۰]  ” اومای کیمی آنام خاتونون دؤولتینه، کیچیک قارداشیم کول تیگین ار آدینی آلدی. ” [۴۱] بورادا کول تیگین’ین، یارارلی بیر ایش، ایگیدلیک یاپیب ارگینلیک آدینی آلانا قدر اومای طرفیندن قوروندوغوندان بحث ائدیلمکده دیر.[۴۲]

      دیوان الغات الترک ده ایسه بو کلمه نین آنلامی بو شکیلده وئریلمیشدیر:  ” دوغوم یاپدیقدان سونرا قادینین رحمیندن چیخان بیر شئی [پلاسئنتا]؛ بو بیر کیسه یه بنزر و  ” اوشاغین رحمده کی  ائشی ”  اولاراق آدلاندیریلیر. بو آتاسؤزونده گئچر.

      اومایقا تاپینسا اوغول بولور: اومای’ا تاپان کیمسه اوشاق صاحیبی اولور. قادینلار بونو یئگی بیر علامت اولاراق قبول ائدر. ” [۴۳]

      تورکلر آراسیندا، دوغومدا ببکله بیرلیکده گلن پلاسئنتایا، سون، ائش دئییلیر. قازاق، قیرغیز قادینلاری دا توپلو بیر شکیلده گیدیب پلاسئنتایی گؤمر و اطرافینی توتسولرلر. یاکوتلار بو نسنه یه سایغی گؤستریرلر. یاکوتلاردا اومای،  ” ایمی(Imı) ”  شکلینده، طالیع قوشونون آدی اولاراق قوللانیلیر. اومای’ین دوغوم و قوروجولوقلا ایلگیلی ایشله ولرینی ایسه  ” آییسیت(Ayısıt) ”  دئدیکلری روحلار اوسته لنمیشدیرلر. بو روحلار، یارادیجی، برکت، رفاه ساغلایان دیشی روحلاردیر. بعضیلری اینسان بالاسینی و زاهی قادینلاری، بعضیلری ایسه حئیوان بالالارینی و دیشی حئیوانلاری قورورلار. یاکوتلار، آییسیتلارین اطرافداکی داغینیق حیات عونصورلرینی  ” قوت ”  حالینا گتیریب آنا قارنینداکی اوشاغا اوفله یَرک جان وئردیگینه اینانیرلار. قویو قوشلارینی دا آییسیتلارین تیمثالی سایدیقلاری اوچون اونلارا توخونمازلار. یاکوتلارا گؤره آییسیتلار، گؤکدن، گوموش تویلو آغ قیسراق شکلینده ائنرلر. قیسیر قادینلار، اوشاقلاری نین اولماسی اوچون آییسیتلارا دوعا ائدرلر؛ گنچ قیزلار ایسه آییسیت آدینا  ” تانقارا(tangara) ” ، بوت یاپیب چارپاییلاری نین آلتیندا ساخلارلار. حامیله  قادینین دوغومو یاخینلاشدیغیندا ائوین تمیز اولماسینا دیققت ائدرلر، قونشو اوشاقلاری و بالا حئیوانلاری سئور، اونلاری دویورورلار. آییسیتلارین گلدیگینده هرکسین گولر اوزلو، شن و توخ اولماسی گرکدیگینه اینانیرلار. سون، ائش، پلاسئنتا، یاکوت قادینلارینا گؤره آییسیتلاری تمثیل ائدر و اوشاقلاری نین اولماسی اوچون اونا تاپارلار.[۴۴]

      ارزروم’دا دوغومدان سونرا ائش، سون، اینسانین آیاغی باسمایان، ایسسیز، تمیز یئرلره گؤمولور، سویا آتیلیر، قویویا بوراخیلیر،ایشیق اوزرینه قویولور. اوشاغین ایره لیده اولماسی ایسته نیلن کاراکتر ویا مسلگه گؤره هم ائش هم ده گؤبک باغی ائو، اوخول، مسجید باخچا سینا، آخیر کیمی یئرلره گؤمولور. اوشاغین ایره لیده ائوینه باغلی بیریسی اولماسی ایسته نیلیرسه ائوین باخچا سینا ، اوخوماسی ایسته نیلیرسه اوخول باخچا سینا ، دینی بوتون بیریسی ایسته نیلیرسه مسجید باخچا سینا ، یئگی بیر اکینچی، حئیوان یئتیشدیریجیسی اولماسی ایسته نیلیرسه آخیرا گؤمولور.[۴۵]

  تورکیه’ده باشا قوش قونماسی ویا پیسله مه سی اوغورلو ساییلیر. باشا دؤولت قوشو، هوما قوشو قوندو تعبیری ده یئنه اومای کولتو ایله باغلانتیلیدیر. اومای’ین بیر قوش کیمی دوشونولدوغو اورتا آسیادا دا عینی اینانجلار گؤرولور. دوغومدان سونرا یئمک وئریلمه سی،  ” دوغوم آشی تؤکولمه سی ”  ده اومای’ا وئریلن قانلی، قانسیز قوربان تؤرنلری نین بیر قالینتیسیدیر.[۴۶]

      آلبیس، آل قاریسی( آروادی)

  گئنیش بیر جوغرافیایا یاییلمیش تورکلر آراسیندا آل، آل آروادی،آل قاریسی، آلباستی، آلباس، آلبیس، آلمیس، آلبیز، آلمیس آدلارییلا تانینان بو کؤتو روح، زاهی قادینی و بالانی اؤلدوروب جیگرینی سودا یویوب یئمک ایستر.[۴۷]

  قیرغیز، قازاق و باشقوردلارا گؤره قارا آلباستی و ساری آلباستی واردیر. ساری آلباستیلار، خوجا، باکسی، شامانلارین دوعالارییلا اینسانلاردان اوزاقلاشدیریلیر. بونلار هوپپا و شارلاتان دییه نیته لندیریلیرلر. اینسانلارا توخونمایاجاغینا سؤز وئرمه سینه راغمن ایلک فورصتده ضرر وئریرلر. قارا آلباستیلار ایسه داها جیدی و آغیرباشلی قبول ائدیلیر. اونلار آنجاق اونو گؤربیلن اوجاقلیلاردان قورخارلار. ساری آلباستی، ساریشین بیر قادین، کئچی، تولکو شکلینده اینسانلارا گؤرونه بیلر. زاهیلارین جیگرینی سؤکوب سویا آتار، آنجاکق باکسی ویا اوجاقلیلار، اونلارا جیگری یئرینه قویماغا زورلایابیلرلر. باکسی الینده قوپوزلا آلباستییا بئله بویولو سؤزلر سؤیلر:

   ” ای، آلباستی ظالیم،

  قوی جیگری یئرینه،

  زاواللی نین جانین ایعاده ائت،

  سؤزومو توتمازسان،

 مانا حؤرمت ائتمزسن،

  گؤزلرینی چیخاردارام… ” [۴۸]

      آلباستی نین توفنگ سسیندن، دمیرچی و اوجاقلی آداملاردان قورخدوغونا اینانیلیر. دمیرچی و اوجاقلیلارین مندیلی ویا کولاهی نین بیله آلباستینی قورخوتدوغو بلیرتیلیر.[۴۹]ایریجا دوغو آنادولو’دا، آل قاریسی’نین ارکک آت، چلیک(پولاد) و ماوی مونجوقدان دا قورخوب قاچتیغینا اینانیلیر.[۵۰]

      قازان تورکلری آراسیندا، آلباستیلارین قوللانیلمایان ائو و چؤللرده بولوندوغونا، چئشیدلی شکیللرده گؤرونوب یولچولاری شاشیرتدیغینا، اینسانلاری اویخودا باستیغینا اینانیلیر. شامانلیق اینانجینا باغلی توبا اورنها(Tuba Urenha) تورکلری، آلباس آدینی وئردیکلری بو کؤتو روحون، ائولنمه ین بیر قیزدان تؤره دیگینه، بونلارین قومسالدا و قایالیقلاردا بولوندوغونا، کئچی کیمی سس چیخارتدیغینا اینانیرلار. آلتایلیلار بو کؤتو روحا آلمیس آدینی وئریرلر. اونلارا گؤره آلمیس، ارلیک’ین خیدمتچیلریندندیر. فرغانا اؤزبکلری، آلباستی نین شئیطان، دئو، جینلر و پریلردن فرقلی اولدوغونا، پژمورده، داغینیق ساچلی بیر یاشلی قادین شکلینده اینسانلارا گؤروندوغونه اینانیرلار؛ زاهینی بوغماماسی اوچون یالنیز بوراخمازلار. یاکوت تورکلری نین اینانیشلاریندا آلباستییی آندیران آباسی دئییلن روحلار واردیر. بونلار ایچچی و آیی روحلاردان فرقلی اولاراق کؤتو و اوبور روحلاردیر؛ اینسانین قوتونو (روحونو) آلیب گؤتورورلر.[۵۱]

عبدالقادیر اینان’ا گؤره، آل روحو، تاریخدن اؤنجه کی  دؤورلرده، قوروجو آتش کولتو ایله باغلانتیلیدیر. تورکلر اسکی دؤورلردن بری آل بایراق قوللانیرلار کی بو دا آل، آتش کولتویله ایلگیلیدیر. قازاق و قیرغیزلار بایراق کلمه سی یئرینه یالاو قوللانیرلار، آنلامی آلاودیر. عبدالقادیر اینان، آلتایجا، قیرغیزجا آلقاماق (تقدیس ائتمک)، یاکوتلاردا آل اوت (عاییله اوجاغی آتشی)، آلتای کام ایلاهیلرینده آل اوت (عظمتلی آتش)، بوتون تورکلرده آلقیش (تبجیل، تبریک)، آلاس، آلازلاما (آتشله آریغلاما آیینی) کلمه لرینی، آل تانریسی نین، قوروجو روح اولدوغونا اؤرنک گؤستریر. آلدانماق، آلداتماق، آل ائتمک، آللاق بوللاق، آلیق کیمی کلمه لر ده بو قوتسال روحون ضعیفله مه سی ایله اورتایا چیخمیشدیر.[۵۲]

      آل آروادی نین، ارککلردن و ارککلیکله ایلگیلی پیچاق، قیلیج، توفنگ آتما کیمی عونصورلردان قورخماسیندان حرکتله، بو روحون بابا ارکیللیگه دوشمان اولدوغو دا ایدیعا ائدیلمیشدیر. آل قاریسی، ارککلرین اوستون اولدوغو بابا ارکیل دوزن ایچینده، ارککلرله اویوملو قادینلارا و اونلارین میوه لری اولان اوشاقلارا دوشمن بیر یئر آلتی ساواشچیسیدیر. بو سببله او، بابا ارکیل دوزه نین ییپراتدیغی بیر دوغا اوستو وارلیغین گونوموزه گلمیش بیر قالینتیسیدیر.[۵۳]

  آلباستی نین قادین اولاراق گؤرولمه سی، اونون اولو آنا، ایلاهه آنا اینانیشیندان گلمه سی نین بیر قانیتی اولاراق اؤنه سورولموشدور. او، هم قوروجو هم ده اؤلوم گتیریجیدیر.[۵۴]

      آذربایجان’دا هال و آل آدییلا کؤتو بیر قادین روحون، زاهی قادین و بالالارا مسلط اولدوغونا اینانیرلار.[۵۵]

      تورک دونیاسیندا اولدوغو کیمی تورکیه’ده ده بیلینن بو کؤتو روحون، آل قاریسی و قاراقورا دئیه آیریشدیغی بلیرتیلیر. ارضروم و ارزینجان’دا آل قاریسی’نین زاهیلارا دئییل آتلارا مسلط اولدوغونا اینانیلیر.[۵۶] آل باسماسین دئیه هاککاری’ده یورغانا ایگنه باتیریلیر، زاهی یاتاغی یانینا سوپورگه قویولور.

  بیتلیس’ده آل قاریسی’نین الی نین برکتلی اولدوغونا، یاخاسینا ایگنه تاخیلاراق اینسانین یانیندا توتولوپ چالیشدیریلاجاغینا اینانیلیر. اگر ایگنه چیخاردیلیرسا آل قاریسی قورتولور. اونون، بیر سو پریسی اولدوغونا و آخارسو کنارلاریندا یاشادیغینا اینانیلیر.[۵۷]ال قاریسی، اینسانلارا خیدمت ائتمکدن قورتولونجا بیر گؤله، آخارسویا، قویویا آتلانار، اگر آرخاسیندان قیرمیزی بیر رنگ سویون اوستونه چیخمازسا تکرار یئر آلتینداکی روحلار طرفیندن قبول ائدیلدیگینه، اگر ترسی اولورسا اونون دیگرلری طرفیندن اینسانلارا خیدمت ائتدیگی، اوستونه اینسان قوخوسو سیندیگی اوچون اؤلدورولدوگونه یوروملانیر.[۵۸]

  ایغدیر’ین توزلوجا ایلچه سینده یاپیلان بیر درله مه ده، آل’ین دیشی اولدوغو، ارکگینه ده کاووس(Kaus) دئییلدیگی تثبیت ائدیلمیشدیر. آیریجا آل، گاوور و موسلومان دییه ایکییه آیریلیر؛ گاوور آل، اوشاقلاری ایسسیز یره گؤتوروب یا بیر قایادان آتیب اؤلدورور یا دا بوراخیر گئدر.موسلومان آل ایسه یاخالانابیلر و سیخینتییا دوشن اینسانا یاردیمجی اولار.[۵۹]

  آغری، وان، هاککاری، موش و مالاتیا چئوره سینده آل قیزی، آل قاریسی’نین آغیل، سامانلیق، سو کنارلاری و ایسسیز یئرلرده بولوندوغونا و دستورسوز بورالارا گیریلمه مه سی گرکدیگینه اینانیلیر.[۶۰]

      مانیسا’نین قاراجا اوغلانلی کؤیونده، قاپی نین آغزینا قازما کورک قویولور، بیر شیشین اوزرینه آلما، پورتاغال، اوزرلیک، چؤرک اوتو و ماوی مونجوق، قیرمیزی کوردلایلا باغلانیر، زاهی نین باشینا آسیلیر.[۶۱]

      چوخورووا’دا زاهی نین یاتاغی نین آلتینا سوغان، آینا، دراق، چؤره ک، بیچاق، حماییل قویارلار، زاهی نین اوزونو فیرمیزی بیر اؤرتوکله قاپاتیل یاتاغینا ایگنه تاخارلار. زاهی نین بولوندوغو یئرده کی  سولارین، سو قابلاری نین آغزی قاپاتیلیر. آل قاریسی’نین قوش شکلینده گلیب، سویا مونجوق آتاجاغینا، او سیرادا اوشاغین اؤلجگینه اینانیرلار.[۶۲]

      چوخورووا’داکی وارساقلار آراسیندا آل باسارسا اوشاغین عیاش حالینی آلدیغینا، اؤزوندن گئچذیگینه اینانیلیر. بونو اؤنله مک اوچون ده هرکسین بیر اودون گتیریب آتماسییلا آتش یاخیلیر و عیاش آشی پیشیریلیر. آیریجا آل باسان اوشاغین آردیچ آغاجی نین قوووغوندان گچیریلیرسه بو دورومدان قورتولاجاغینا اینانیلیر.[۶۳]

  آل قاریسی اینانمالارینا طیب و پسیکولوژی آچیسیندان باخیلدیغیندا ایسه دوغوم سونراسی دپرسیونویلا ایلگیلی اولدوغو گؤرولمکده دیر. زاهی قادینین دوغومدا قان و سیوی(مایع) ایتکیسی ، میکروب قابماسی، دوغوم سونراسیندا چئشیدلی خسته لیکلره دعوتنامه چیخارماقدادیر. بونا سئوگی، ایلگی، دستک گؤرمه مه ده اکله نینجه دوغوم سونراسی دپرسیونو اولوشماقدا، چئشیدلی سانریلار گؤروله بیلمکده دیر.[۶۴]

  زاهیلیک دؤنمینده آل قاریسییلا قورولان ایلَتیشیم و یاشاندیغینا اینانیلان اولایلارلا ایلگیلی بیر چوخ اؤرنک ده یایینلانمیشدیر.[۶۵]

      آتش، اوجاق روحو

  آنانین دوغوم یاپماسییلا عاییله نین تملینی اولوشدوردوغو دوشونولورسه، بعضی تورک توپلولوقلاریندا عاییله نین سورکلیلیگینی تمثیل ائدن ائوین اوجاغی نین روحونون، آتشین روحونون دیشیل بیر عونصور اولاراق گؤرولدوغو آنلاشیلا بیلر. بعضی توپلولوقلاردا اوجاق یییه سی، ارکک قبول ائدیلیر، حتی زاهی قادینلارین ائوین اوجاغینا یاخینلاشماسی یاساقلانیر[۶۶]اما آلتایلیلاردا ایسه آتش دیشی بیر روح اولاراق قبول ائدیلیر.

      بورادا آتشین روحونون اؤنمینی و قوتساللیغینی بلیرتمک اوچون آتش روحونا خیطاب اولاراق بیر شامان ایلاهیسیندان بیر بؤلوم وئرمک اویغون اولاجاقدیر:  ” اوتوز دیشلی آتش آنام، قیرخ دیشلی قایین آنام، گوندوزلری بیزیم اوچون چالیشیب چابالیییرسان، قارانلیق گئجه لرده بیزی (کؤتو روحلاردان) قورویورسان؛ گلنلرین باشینداسان؛ گئدنلرین آرخاسینداسان!… اوراغا بنزیین هیلال دگیشیر، اسکی ایل گئدیر، یئنی ایل گلیر. من ده سنین قوروموش آغزینی (ساچیلارلا) ایسلاتماغا گلدیم. سن قارانلیق گئجه لرده گنج قیزلار کیمی ساچلارینی دالغالاندیراراق اویناییرسان، قیرمیزی ایپکلی قوماشلار ساللایاراق گنج آل قیسراق اوزرینده گزیرسن، آیدین گئجه لرده معصوم اوشاق صورتینه گیریرسن! اولوسون قوروجوسو، سورولریمیزین بکچیسیسن! آلتین یاپراقلی موقددس قایین آغاجی نین [یاخوت هوش آغاجینین] گؤلگه سینده دینله نیرسن! قارا یاناقفلی آغ قوچ سنه قوربان اولسون! قویروق یاغی نین ساغ یانیندان کسیلیب دوققوز دنه شیشده قیزاردیلمیش یاغلارلا آغزینی یاغلاییرسان. دوققوز پارچا قیرمیزی و آغ شریتلر، پاچاورالار(چینقیللار) سنی سوسله ییر. قویونون سینه سی سنه قوربان اولسون! ” [۶۷]

      تلئوت تورکلری، آتش روحونا اوت انه (آتش آنا) دئیرلر. چوواشلارا گؤره آتش روحو، ارکک و دیشی اولاراق ایکی دنه دیر، بیرینه آتش آتا، دیگرینه آتش آنا دئییلیر.[۶۸]

  سونوج

      بورایا قدر وئریلن اؤرنکلرده اینسانین یارادیلماسی نین، چئشیدلی بویلارین تؤره مه سی نین کؤکه نییله ایلگیلی اوزرینده دورولموشدور. بو آنلاتیلاردا توپلاییجیلیق یاپان قادینین، دوغورغان اولماسییلا قوتساللاشدیریلدیغی گؤرولور. بو سببله آغاجدان تؤره مه لر، توپراق و سودان اولوشان پالچیقدان یارادیلمالار، توپلاییجیلیق و تاریم دؤنمی نین میتولوژیسینی اولوشدورور. آیریجا آق انه(Ak Ene)، آنا مایگیل(Ana Maygıl)، اومای(Umay)، آیییهیت (ایییهیت هوتون)( Ayııhıt (Ayııhıt Hotun)) و اییهسیت(İeyehsit)، اولوو سوورون تویون(Uluu Suorun Toyon)، آلتای و یاکوت میتولوژیسینده دوغوملا، آنالیکله ایلگیلی قوتسال روحلاردیر. آلبیس، آل قاریسی ایسه ارکک اگمن یاپی نین دئنتیمینه گیرن قادیندان اؤچ آلان دیشیل بیر روح اولاراق یوروملانا بیلر.

  چئشیدلی حئیوانلاردان تؤره مکله ایلگیلی عونصورلردا بیر دیشی قورد موتیفی دیشیندا گئنلده بونلارین اریل عونصور اولدوغو دیققتی چکر. بو دا اینسان توپلولوقلاری نین آوجیلیقدان چوبانلیغا گئچدیگی دؤنمده ارکک اگمن عونصورلرین باشاد اولماسییلا آچیخلانا بیلر.

    Muharrem Kaya, Türk Mitolojisinde Anne, Psikanaliz Yazıları, Annelik, İlkbahar 2007, Bağlam Yay., s. 75-97.

کؤچوره ن: ائلچین

قایناقلار:

[۱] Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü.

[۲] Alâeddin Şenel, İlkel Topluluktan Uygar Topluma, Bilim ve Sanat Yay., 6. baskı, Ankara, 2001, s. 140-157.

[۳] Özkul Çobanoğlu, “Türk Mitolojisi”, Türk Dünyası Ortak Edebiyatı, Türk Dünyası Edebiyat Tarihi, c. 1, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yay., Ankara, 2001, s. 36-38.

[۴] Mualla Türköne, Eski Türk Toplumunun Cinsiyet Kültürü, Ark Yay., Ankara, 1995, s. 98-99; Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler, V Yay., Ankara, 1986, s. 72-75; Çobanoğlu, a.g.m., s. 38-41.

[۵] Abdülkadir İnan, “Türk Mitolojisinde ve Halk Edebiyatında Kadın”, Makaleler ve İncelemeler, Türk Tarih Kurumu Yay., 2. bs., Ankara, 1987, s. 275.

[۶] İsmail Taş, Türk Düşüncesinde Kozmogoni-Kozmoloji, Kömen Yay., Konya, 2002, s. 82-83.

[۷] Mircea Eliade, Kutsal ve Dindışı, çev. Mehmet Ali Kılıçbay, Gece Yay., Ankara, 1991, s. 145.

[۸] A.e., s. 160-177.

[۹] Taş, a.g.e., s. 80-82.

[۱۰] Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm, Türk Tarih Kurumu Yay., 5. bs., Ankara, 2000, s. 15.

[۱۱] A.e., s. 15-19.

[۱۲] Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, c.1, Türk Tarih Kurumu Yay., 2. bs., Ankara, 1993, s. 483-490; İnan, a.g.e., s. 21; Taş, a.g.e., s. 84-85.

[۱۳] Taş, a.g.e., s. 85.

[۱۴] A.e., s. 85-86.

[۱۵] Saim Sakaoğlu, “Bir Efsane Motifi Üzerine”, Efsane Araştırmaları, Selçuk Üniversitesi Yay., Konya, 1992, s. 30-31.

[۱۶] Yaşar Çoruhlu, Türk Mitolojisinin Anahatları, Kabalcı Yay., İstanbul, 2002, s. 104.

[۱۷] A.e., s. 104-105.

[۱۸] Taş, a.g.e., s. 86-88.

[۱۹] Çoruhlu, a.g.e., s. 105.

[۲۰] Ebulgazi Bahadır Han, Şecere-i Terƒkime (Türkmenlerin Soykütüğü), haz. Zuhal Kargı Ölmez, Simurg, Ankara, 1996, s. 232-233.

[۲۱] Ögel, a.g.e., s. 17-18.

[۲۲] A.e., s. 20-21.

[۲۳] A.e., s. 21-22.

[۲۴] A.e., s. 22-23.

[۲۵] A.e., s. 27-28.

[۲۶] A.e., s. 594.

[۲۷] A.e., s. 595-596.

[۲۸] A.e., s. 556, 573, 588.

[۲۹] Jean-Paul Roux, Orta Asya’da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar, çev. Aykut Kazancıgil, Lale Arslan, Kabalcı Yay., İstanbul, 2005, s. 394-402.

[۳۰] Ögel, a.g.e., s. 81-82.

[۳۱] A.e., c. 1, s. 83.

[۳۲] A.e., s. 96-97.

[۳۳] Taş, a.g.e., s. 104-106.

[۳۴] A.e., s. 107.

[۳۵] Çoruhlu, a.g.e., s. 119.

[۳۶] Ögel, a.g.e., s. 56-57.

[۳۷] Yuriy Vasilyev, Saha Türkleri, Yakutsk, 1997, s. 8.

[۳۸] Ögel, a.g.e., s. 433.

[۳۹] İnan, a.g.e., s. 39.

[۴۰] Muharrem Ergin, Orhun Âbideleri, Boğaziçi Yay., İstanbul, 1994, s. 72.

[۴۱] A.e., s. 25-26.

[۴۲] Çoruhlu, a.g.e., s. 39; Yaşar Kalafat, Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri, Atatürk Kültür Merkezi Yay., 3. bs., Ankara, 1999, s. 18.

[۴۳] Kâşgarlı Mahmûd, Divânü Lugâti’t-Türk, çeviri, uyarlama, düzenleme: Seçkin Erdi, Serap Tuğba Yurteser, Kabalcı Yay., İstanbul, 2005, s. 621.

[۴۴] İnan, a.g.e., s. 36-39.

[۴۵] Zeki Başar, Erzurum’da Tıbbi ve Mistik Folklor Araştırmaları, Atatürk Üniversitesi Yay., Ankara, 1972, s. 67-69.

[۴۶] Kalafat, a.g.e., s. 18-19.

[۴۷] İnan, a.g.e., s. 169, 172.

[۴۸] A.e., s. 169.

[۴۹] A.e., s. 170.

[۵۰] Kalafat, a.g.e.,s. 25 (M. Köse, “Alkarısı Hakkında”, Türk Folklor Araştırmaları, ۱۹۶۴, sayı: ۱۸۵, s. 3605-3607’den).

[۵۱] İnan, a.g.e., s. 170-171.

[۵۲] Abdülkadir İnan, “Al Ruhu Hakkında”, Makaleler ve İncelemeler, Türk Tarih Kurumu Yay., 2. bs., Ankara, 1987, s. 265-266.

[۵۳] Seyfi Karabaş, “Yazılı Yazın ile Budunbilim Arasında İlişki”, Bütüncül Türk Budunbilimine Doğru, Yapı Kredi Yay., İstanbul, 1999, s. 402.

[۵۴] Celal Beydili, “Al Karısı”, Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, çev. Eren Ercan, Yurt Kitap Yayın, Ankara, 2005, s. 39.

[۵۵] Ehliman Ahundov, Azerbaycan Halk Yazını Örnekleri, aktaran: Semih Tezcan, TDK Yay., Ankara, 1994, s. 446-447, 502.

[۵۶] Kalafat, a.g.e., s. 25 (N. Sarı, “Erzurum’da Alkarısı”, Halkbilgisi Haberleri, İstanbul, 1930, sayı: ۸, s. 11-13’ten).

[۵۷] Kalafat, a.g.e., s. 25 (M. Yılmaz, “Elazığ’da Alkarısı İnanmaları”, Türk Folklor Araştırmaları, ۱۹۶۷, sayı: ۲۱۵, s. 63-81.

[۵۸] Başar, a.g.e., s. 97.

[۵۹] Şükrü Elçin, “Al-Karı”, Halk Edebiyatı Araştırmaları II, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara, 1988, s. 425.

[۶۰] Kalafat, a.g.e., s. 26.

[۶۱] Esma Şimşek, “Çukurova’da Anlatılan “Alkarısı” Efsanelerinin Türk Efsaneleri İçerisindeki Yeri”, ۱٫ Uluslararası Karacaoğlan ve Çukurova Halk Kültürü Sempozyumu 21-23 Kasım 1990 Adana Bildiriler, Arif Ofset, Adana, t.y., s. 537 (Asker Kartarı, Halkbilim Araştırmaları, Gelenekler İnançlar, cilt 1, Mersin, 1988, s. 43-44’ten).

[۶۲] Şimşek, a.g.m., s. 538; Ahmet Gökbel, Anadolu Varsaklarında İnanç ve Adetler, AKM Yay., Ankara, 1998, s. 94.

[۶۳] Gökbel, a.g.e., s. 95.

[۶۴] Hülya Çevirme, Ayşe Sayan, “Alkarısı İnanmaları ve Bilim”, Millî Folklor, sayı: ۶۵, Bahar 2005, s. 67-72.

[۶۵] Özkul Çobanoğlu, Türk Halk Kültüründe Memoratlar, Akçağ Yay., Ankara, 2003, s. 124-130.

[۶۶] Vasilyev, a.g.e., s. 7.

[۶۷] İnan, a.g.e., s. 68-69.

[۶۸] Kalafat, a.g.e., s.61

بیشتر بخوانید

این تیم فوتبال؛ملی و مایه غرور ملت تورک نیست! / ا.دیلمانلی

  از کدام غرور ملی ،از کدام پرچم ،از کدام وطن مشترک و حس انساندوستی …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *