یکشنبه - ۱۰ فروردین ۱۳۹۹
خبر فوری
خانه / اخبار / آذربایجان تورکچولوگو مفکوره‌سی و محمد امین رسول‌زاده

آذربایجان تورکچولوگو مفکوره‌سی و محمد امین رسول‌زاده

   آذربایجان تورکچولوگو مفکوره‌سی میلّی آزادلیق حرکاتی‌نین تکامول پروسه‌سی‌نین منطیقی نتیجه‌سی اولماقلا یاناشی، ۲۰-جی عصرین اوللرینده دونیادا باش وئر‌ن موهوم حادثه‌لر (بالکان ساوا‌شی، ۱-جی دونیا ساواشی، ۲-جی روس بورژوا اینقیلابی و س.) و بیر سیرا دیگر عامیللر (میلّی اؤزونودرک، اینقیلابی ایدئیالارین گوجله‌نمه‌سی، چار روسیه‌سینی اسارتی آلتیندا اولان موختلیف خالقلارین آزادلیق حرکاتی) موهوم رول اوینامیشدی. محض بو تاریخی اولایلارین و میلّی آزادلیق حرکاتلاری‌نین تأثیری آلتیندا قوزئی آذربایجانداکی میلّی روحلو ایسلامچیلار-تورکچولر، لیبراللار و اینقیلابچیلار واحید عقیده اطرافیندا بیرلشه‌رک میلّی-موستقیل تاکتیک یوروتمگه باشلامیشلار. بو دؤورده‌کی حادثه‌لرین گئدیشی ایسه ایدئیا باخیمدان میلّی لیبراللارین و تورکچولرین، تاکتیک باخیمیندان ایسه میلّی اینقیلابچیلارین (مارکسیستلرین) دوزگون یول توتدوغونو تصدیق ائتمیشدی. آذربایجان تورکچولوگونون یارانماسیندا و اینکیشافیندا دا اساس تکان‌وئریجی، کاتالیزاتور رولونو ایسه تورکچولوک، ایسلامچیلیق و موعاصیرلشمک کیمی ایدئیا خطلری اوینامیشدیر.

۱۹۱۰-جو ایللرده آذربایجان تورک مطبوعاتیندا میلّی موتیولرین، او جمله‌دن تورکچولوگون، تورک بیرلیگی‌نین اؤنه کئچمه‌سینده بالکان ساواشیندان سونرا تورکیه‌ده گوجله‌نمگه باشلایان تورکچولوک جریا‌نی‌نین گوجلو تأثیری اولموش، خصوصیله، «تورک یوردو» مؤلیف‌لری‌نین تیمثالیندا (ی.آکچورا، ض.گؤک‌آ‌لپ و ب.) تورکیه‌ده باشلایان تورکچولوک حرکاتی قافقازدا دا چوخ آتشلی آردیجیللار بولموشدور (رسول‌زاده، ۱۹۹۳: ۵۶-۵۷)). آنجاق بو او دئمک دئییل کی، تورکچولوک ایدئیاسی تورکیه‌دن آذربایجانا ایخراج اولونموشدور. ساده‌جه، تورکچولوک بوتون تورک اؤلکه‌لرینده، او جمله‌دن آذربایجان و تورکیه‌ده عینی زاماندا یارانمیش و اینکیشاف ائتمیشدیر. ساده‌جه، بو پروسه‌ده قارشیلیقلی موبادیله‌لر ده اولموشدور کی، بونو م.ا.رسول‌زاده، ی.آکچورا، م.ب.محمدزاده کیمی ضیالیلار دا دفعه‌لرله قئید ائتمیشلر. م.ا.رسول‌زاده یازیر: ««فویوضات» درگیسی «تورک یوردو»ندا اولدوغو کیمی آیدین و تکرارلا اولماسا دا تورکچولوک قونوسونو داها اؤنجه ایشه سالمیش، حتی مرحوم ضیا بیگین سون چاغلاردا «تورک میلّتیندنم، ایسلام اومّتیندنم، غرب مدنیتیندنم» شوعاری ایله گؤستردیگی آنلامی علی بیگ حسین‌زاده «تورک قانلی، ایسلام ایمانلی و فیرنگ قیافه‌لی اولاق» فورمولو ایله آچیقلامیشدی. آذربایجان مطبوعاتی و ادبیاتیندا، شوعورلو متودیک بیر شکیلده میلّی تورک ایدئولوژیسی‌نین ایشه سالینماسی ایسه، او، بیرینجی دونیا ساواشی اؤنجه‌سی و ایللرینده داها چوخ گلیشمیشدیر» (رسول‌زاده، ۱۹۹۳: ۵۰). م.ب.محمدزاده ده قئید ائدیر کی، آذربایجان میلّی حرکاتی‌نین کامیل‌لشمه‌سینده، آذربایجان ایجتیمایتی‌نین شوعورلانماسیندا «فویوضات» درگیسی و اونون اساس یازاری ع.ب.حسین‌زاده موستثنا رول اوینامیشدی (محمدزاده، ۱۹۹۲: ۴۷).

۱۹۱۰-۱۹۲۰-جی ایللرین اؤزونه‌مخصوس خصوصیتلردن بیری، بلکه ده بیرینجی‌سی میلّی سوسیال-دموکراتلارین، میلّی لیبراللارین، میلّی ایسلامچیلارین و باشقا میلّی ضیالیلارین اؤنجه «تورکچولوک»، داها سونرا اونون کونکرت ایفاده‌سی اولان «آذربایجان میلّی-تورک ایدئیاسی» اطرافیندا توپلانمالاری، ان آزی بو ایدئیایا رغبت بسله‌مه‌لری اولموشدور. آذربایجان میلّی-تورک ایدئیاسی‌نین اساس خطلری تورکچولوک، ایسلامچیلیق و غربچیلیک (آوروپالاشماق) ایدی کی، چوخ کئچمه‌دی اونا ایستیقلال‌چیلیق (موستقیل و میلّی آذربایجان) دا علاوه اولو‌دو.

بو دؤورده آذربایجان تورکچولوگو، موستقیل و دموکراتیک آذربایجان ایدئیاسی‌نین اساس ایدئولوقو، آذربایجان تورکلری‌نین  لیدری محمد امین رسول‌زاده (۱۸۸۴-۱۹۵۵) اولموشدور. م.ا.رسول‌زاده آذربایجان تورک ضیالیلاری آراسیندا ایلک دفعه، «اومّتچیلیک»دن «میلّتچیلیک»ه اوز توتاراق میلّی ایدئولوژی‌نین تمل پرینسیپلرینی ایشله‌ییب حاضیرلامیشدیر. بئله کی، ج. افقا‌نین یولونو داوام ائتدیر‌ن م.ا.ر­سول­زاده «ایسلام میلّتچیلیگی»‌نین یئرینه «تورک میلّتچیلیگی»نی ایره‌‌‌لی سورموشدور. ۱۹۱۵-جی ایلد‌ن ایشیق اوزو گؤر‌ن «آچیق سؤز» قزئتینده ایلک دفعه اولاراق «موسلمان»، «تاتار» اوزینه «تورک» سؤزونو ایشله‌دن، «بیز تورکوک!» دئین م.ا.رسول‌زاده بو صورتله «اومّت» و «اومّتچیلیک» دؤورونو رسماً قاپامیش، «میلّت»، «تورک میلّتچیلیگی» دؤورونون باشلاندیغینی اعلان ائتمیشدیر (محمدزاده، ۱۹۹۲: ۵۲).

۱۹۱۰-جو ایللرده مارکسیزم ایدئولوژی‌سیندن تامامیله اوزاقلاشان م.ا.رسول‌زاده بو تعلیمین نماینده‌لری‌نین «اتنوس»، «میلّیت»، «میلّت»، «خالق» آنلاییشلار ایله باغلی مودعالارینا قارشی چیخمیشدیر. م.ا.رسول‌زاده ۱۹۱۴-جو ایلده «میلّی دیریلیک» اثرینده یازیردی کی، اوّللر «اومّت» ایله «میلّت» آراسیندا فرق اولماییب، قؤومیت و جینسیت جامعسینی آندیران «میلّت» کلمه‌سی همکیش و همدین‌لیک جامعسینه عایید اولان «اومّت» کلمه‌سیله قاریشمیش و «میلّتی-ایسلام» تعبیری مشهور اولموشدور. م.ا.رسول‌زاده «اومّت»ا دینی، «میلّت»ا دیل باخیمیندان یاناشیر و دیلی میلّیتین (میلّتین) وارلیغی‌نین اساس عاملی کیمی وئریردی (رسول‌زاده، ۲۰۰۱: ۴۷۶). بو معنادا، او، «میلّت»ا بئله بیر تعریف وئریر: «میلّی مدنیت و یاخود میلّت دیل بیرلیگی، عادت و اخلاق بیرلیگی، انناتی-تاریخییه و نهایت، اعتیقاداتی-دینیه بیرلیکلری‌نین مجموعوندان موتشکّیل بیر محصولدور» (رسول‌زاده، ۲۰۰۱: ۴۶۸).

«آچیق سؤز» قزئتی‌نین ایلک ساییندا نشر اولونان «توتاجاغیمیز یول» (۱۹۱۵) مقاله‌سینده رسول‌زاده ایلک دفعه آذربایجان تورکلوگونون اساس پرینسیپلرینی گؤسترمیشدیر. میلّی ایدئیا‌نین اساس ایده‌آلی میلّیتدیر کی، ۲۰-جی عصر میلّیت عصری اولدوغونا گؤره، آذربایجان تورکلری ده بیر میلّیت و میلّت اولاراق میدانا چیخمالیدیر. بو باخیمدان ۱-جی دونیا ساواشی نتیجه‌سینده دونیا‌نین خریطه‌سی‌نین دَییشمه‌سی‌نین لابود اولدوغونو قئید ائد‌ن رسول‌زاده‌یه گؤره، دونیا خریطه‌سی‌نین آلاجاغی یئنی شکله وطنداشلارین فداکارلیغی، دؤولتلرین تشکیلاتی و اوردولارین عظمتی ایله برابر، آشکار و قطعیتله پئیدا اولموش میلّیت مفکوره‌لری‌نین ده بؤیوک تأثیری وار و اولاجاقدیر. میلّی ایدئولوق قئید ائدیردی کی، طبیعی حوقوقو الیندن آلینمیش بیر میلّت ابدی اولاراق بو وضعیتده قالارسا، بیر طرفدن آوروپا دؤولتلری آراسیندا دایمی صولح الده ائدیلمه‌یه‌جک، باشقا طرفدن اونلارین اؤز وطنداشلاری آراسیندا اؤگئیلیک-دوغمالیق اولدوغو اوچون موترقّّی و قوتلی تشکیلاتا چئوریله بیلمه‌یه‌جکلر: «ایشته میلّتیمیزین بیر قزئتچیسی اولماق حسابیله عؤهده‌میزه دوشن رهبرلیک وظیفه‌سی‌نین ایفاسی اوچون توتاجاغیمیز یولون نؤقطه‌یی-عظمتینی (مرامینی) تشکیل ائد‌جک اساس – میلّیت اساسی‌دیر» (رسول‌زاده، ۲۰۱۲: ۱۷۲). آنجاق رسول‌زاده‌نین اؤزونون ده قئید ائتدیگی کیمی، بو میلّیتچیلیک، اونلارجا اؤزگه میلّتلری حاکم میلّت منافعیینه فدا ائد‌ن روس میلّتچیلیگی دئییلدیر: «حالبوکی بیزیم ترویج ائله‌دیگیمیز اساس بوتون میلّیتلر اوچون بیر درجه حوریت و موساوات طلب ائدیر کی، بونونلا بیز روس جاماعاتی‌نین دا سالیم دوشونور قیسمیله هئچ بیر ایختیلافدا بولونمویوروز» (رسول‌زاده، ۲۰۱۲: ۱۷۲).

اونون فیکرینه گؤره، هر بیر میلّیت، میلّت آزاد یاشاییب دا ترقّی ائده بیلمک اوچون اوچ اساسا: ۱) دیل؛ ۲) دین؛ ۳) زامان-معاصرلیگه ایستیناد ائتمک مجبوریتینده‌دیر. میلّیتین بیرینجی اساسی دیلدیر کی، دیلی تورک اولان بو خالقین اتنیک منسوبیتی ده تورکدور.: «دیلجه – بیز تورکوز، تورکلوک میلّیتیمیزدیر. اونا گؤره ده موستقیل تورک ادبیاتی، تورک صنعتی، تورک تاریخی و تورک مدنیتینه مالیکیتیمیز – مقصدیمیزدیر. پارلاق بیر تورک مدنیتی ایسه ان مقدس غایه‌یی-آمالیمیز، ایشیقلی ییلدیزمیزدیر» (رسول‌زاده، ۲۰۱۲: ۱۷۲). م.ا.رسول‌زاده میلّی ادبی دیلین فورمالاشماسی پروبلمی ایله باغلی قئید ائدیردی کی، اسکی سلجوقلو-تورکیه و آذربایجان تورکجه‌سی بیر اولموش، «اورتاداکی آیریلیغی یارادان شئی ایسه آذربایجان لهجه‌سی‌نین داها چوخ قاراقویونلولار، آغ قویونلولار و صفویلر کیمی تورک دؤولتلری‌نین یؤنتیمی آلتیندا، عوثمانلیلاردان آیری، حتی مذهب اعتباری ایله اونلارا شدتله قارشی اولان باشقا بیر سیاسی یؤنتیمین اؤزگینی تشکیل ائتمه‌سیدیر». ۲۰-جی عصرین اوّللرینده ایسه ع.حسین‌زاده‌نین باشچیلیغی ایله «فویوضات» آذربایجان تورک دیلی‌نین «غربلشمه‌سینه»، یعنی عوثمانلاشدیریلماسینا چالیشمیشدیر (رسول‌زاده، ۱۹۹۳: ۵۰). رسول‌زاده اؤزو ایسه، «یئنی لیسانچیلار و تورکچیلر»، «دیل – اجتماعی بیر عامل» و باشقا مقاله‌لرینده بیر طرفدن تورک ادبی دیلی‌نین خالقین دیلی ایله باغلی اولماسی‌نین واجیبلیگینی قئید ائتمیش، دیگر طرفدن ایسه اورتاق تورکجه‌‌نین یارانماسی تکلیفی ایله چیخیش ائتمیشدی (رسول‌زاده، ۲۰۰۱: ۲۸۶).

بوتون بونلارلا یاناشی، او قئید ائدیردی کی، هر دیلین بیر میلّیتی، بیر ده بئین‌المیلّیتی واردیر. بئله کی، دیل میلّیتی، دین ایسه بئین‌المیلّیتی تشکیل ائدیر. او، یازیردی: «بیز تورک اولماق حسابیله دیلیمیزین میلّیتی تورکجه‌دیر. موسلمان اولدوغوموز اوچون بئین‌المیلّیتیمیز ایسلامدیر» (رسول‌زاده، ۲۰۰۱: ۲۸۷). باشقا سؤزله، تورک دیلی‌نین محلّی شیوه‌لری‌نین اینکیشافینا قارشی چیخان رسول‌زاده اورتاق تورک دیلینی مدافعه ائتمیشدی. محض بونون نتیجه‌سیدیر کی، آذربایجان جومهوریتی دؤورونده ناتامام عالی و عالی مکتبلرده تورکیه تورکجه‌سی‌نین قراماتیکاسی اساسیندا اورتاق تورک دیلی کئچیلمیشدی (رسول‌زاده، ۱۹۹۳: ۸۲). حتی موساوات پارتیاسی‌نین ایکینجی قورولتاییندا (۱۹۱۹) قبول ائدیلمیش پروقرامیندا دا، م.امین بیگین تکلیفی ایله اورتاق تورک بیرلیگیندن و اورتاق تورک دیلیندن، یعنی «ایستانبول شیوه‌سی‌نین اورتا مکتبلرده کئچیلمه‌سیله علی مکتبلرده‌کی درسلرین اورتاق ادبی شیوه سایدیغی ایستانبول تورکجه‌سیله اوخودولماسی» (رسول‌زاده، ۱۹۹۳: ۷۷) طلبلریندن چیخیش ائدیلمیشدیر. بئله‌لیکله، «میلّی و موستقیل آذربایجان» ایدئیاسی‌نین ایدئولوقلاری واحید تورک دیلی، تورک تاریخی، تورک ادبیاتی ایله باغلی نظری ایدئیالارینی ۱۹۱۸-جی ایلین مایین ۲۸-ده قورولان آذربایجان جومهوریتینده رئالاشدیرمیشلار.

رسول‌زاده‌نین فیکرینه گؤره، میلّیتین ایکینجی اساسی دیندیر: «دینجه – موسلمانیز. هر بیر دین اؤز موتدین‌لری (اینانانلاری) آراسیندا مخصوصی بیر تمدّون (یئنیلشمه) ووجودا گتیرمیشدیر کی، بو مدنیت ده بیر بئین‌المیلّیت سببی تشکیل ائدیر. موسلمان اولدوغوموز اوچون بیز تورکلر بئین‌المیلّیتی-ایسلامیه‌یه داخیلیز. بوتون ایسلام میلّتلریله شریکلی بیر اخلاقا، دینی بیر تاریخه، مشترک بیر یازی‌یا، خولاصه اورتاق بیر مدنیته مالیکیز… بو شریکلیک ایسلامیته داخیل اولان ضررلی تأثیرلردن بیزی موتضرّیر ائتدیگی کیمی، بو یولدا اولاجاق ایصلاحات فئیضلریندن ده بیزی نصیبسیز قویماز» (رسول‌زاده، ۲۰۱۲: ۱۷۲). .

اونون فیکرینجه، میلّیتین وارلیغی‌نین اوچونجو اساسی ایسه زاماندیر-موعاصیرلشمکدیر: «زامانجا دا – بیز تکنیکا‌نین، علم و فن‌نین مؤعجوزه‌لر یارادان بیر دؤوروندییز. تورک و موسلمان قالاراق موستقیلاً یاشاماق ایسترسک موطلق عصریمیزده‌کی علملر، فنلر، حیکمت و فلسفه‌لرله سیلاحلانمالی، سؤزون بوتون معناسی ایله زامانه آدامی اولمالی‌ییز» (رسول‌زاده، ۲۰۱۲: ۱۷۲). او سوندا بئله بیر نتیجه‌یه گلیر: «دئمک کی، ساغلام، متین و اویانیق مفکوره‌لی بیر میلّیت ووجودونا چالیشماق ایسترسک کی، زامان بونو طلب ائدیور – موطلقاً اوچ اساسا ساریلمالی‌ییز: تورکلشمک، ایسلاملاشماق و موعاصیرلشمک. ایشته میلّتیمیزین اجتماعی حیاتی‌نین ایصلاحی اوچون اوزرینه دایاندیغیمیز اوچ پایه‌یی-مدنیت!» (رسول‌زاده، ۲۰۱۲: ۱۷۲).

م.ا.رسول‌زاده بو اوچلو دوستورا اساس‌لاناراق آذربایجان تورکچولوک ایدئیاسینی رسماً ایره‌‌لی سورموشدور. آذربایجان تورکچولوگو ایدئیاسی‌نین یاخین هدفی آذربایجان تورک موختاریتی، اوزاق هدفی ایسه آذربایجان تورک ایستیقلالی ایدی. آذربایجان تورک موختاریتینی، ائله‌جه ده روسیه داخیلینده‌کی دیگر تورک ائللری‌نین آوتونومیاسی اوغروندا موباریزه‌نی م.ا.رسول‌زاده ۱۹۱۷-جی ایل فوریه بورژوا اینقیلابیندان سونرا رسماً ایره‌لی سورموش و مودافیعه ائتمیشدی. ۱۹۱۷-جی ایل مئی‌‌ینده موسکودا کئچیریلن عوموم‌روسیه موسلمانلاری‌نین ۱-جی قورولتاییندا رسول‌زاده باکی‌دا ایره‌لی سوردوگو فدراتیو قورولوش اساسیندا میلّی-محلّی موختاریت ایدئیاسینی بورادا دا مدافعه ائتمیشدی. اونون ایره‌لی سوردوگو میلّی-محلی موختاریت ایدئیاسی اونیتاریستلرین (احمد سالیکوو و ب.) مد‌نی موختاریت ایدئیاسینا قارشی اوستونلوک ساخلاماقلا، قورولتای نماینده‌لری‌نین اکثریتی (۷۱۷ سسدن ۴۴۶ سسله) طرفیندن قبول ائدیلمیشدی (علی اکبروو، ۲۰۰۷: ۵۰).

میلّی ایدئولوقون ایستیقلال عرفه‌سینده «آذربایجان» آدینا مراجعت ائتمه‌سی ایسه، تورکچولوگون یاخین و اوزاق میلّی هدفی اولان تورک دؤولتی‌نین یارانماسی ایله بیرباشا باغلی اولموشدور. م.ا.رسول‌زاده «میلّی و موستقیل آذربایجان» ایدئیاسنی نظرده توتاراق یازیر: «بو یوللا قافقازلی تورک یازیچی و شاعرلردن بیر چوخونون آیری-آیری زامانلاردا گیزلی اولسا دا، سؤیله‌دیکلری «ایستیقلال» ایدئیاسی ۱-جی دونیا ساواشی ایللرینده بیلگینلرین باشیندا یاراناراق اینقیلاب گونلرینده سیاسی بیر شوعار شکلینه گیریر، داها اویغون بیر گونده «تام ایستیقلال» شوعارینا کئچمک یئتنگینده بولونان سیاسی بیر پروگرام حالینی آلیردی» (رسول‌زاده، ۱۹۹۳: ۵۹). او حساب ائتمیشدیر کی، «میلّی و موستقیل آذربایجان» ایدئیاسی یالنیز تورکچولوک اوغروندا ساواش آپاران موساواتچیلاری دئییل، سوسیالیستلری، ایسلامچیلاری و باشقالارینی دا اؤز اطرافیندا بیرلشدیره بیلر. اصلینده سون هدفی موستقیل تورک دؤولتی یاراتماق اولان تورکچولرین اؤلکه‌‌نین «آذربایجان» آدلاندیریلماسی بیر طرفدن تورکلوگون ایفاده‌سی، دیگر طرفدن ایسه سیاسی-ایدئولوژی گئدیش ایدی. رسول‌زاده یازیر: «جنو­بی-شرقی قافقاز تورپاقلاری‌نین بوتونلوکله آذربایجان آدی آلتیندا یارانان سیاسی قورولوشلاردا اولماسی ثبوتوندان باشقا آذربایجان تورکلری‌نین یاشادیقلاری بیر اؤلکه اولدوغو اوچون بورایا آذربایجان دئمکده هئچ بیر سیخینتی گؤرولمه‌میشدیر. بو آدین یئنی تورک جومهوریتینه وئریلمه‌سینده ان بؤیوک توتالقا سؤزسوز بو تورکلوک اولموشدور» (رسول‌زاده، ۱۹۹۳: ۶۴).

دئمه‌لی، بو دؤولتین بیر تورک دؤولتی اولماسی، اونون دیلی‌نین و میلّتی‌نین تورک آدی داشیماسی کیمی، «آذربایجان» سؤزونون ده تورکلوگو ایفاده ائتمه‌سی هئچ کسده شوبهه دوغورمامیش و خالق طرفیندن بیرمعنالی شکیلده قبول ائدیلمیشدیر. ساده‌جه اولاراق، سیاسی-ایدئولوژی معنادا «آذربایجان»، «آذربایجان جومهوریتی» آنلاییشلاری یالنیز تورکلوگو ایفاده ائتمکله محدودلاشمامیش، آذربایجاندا یاشایان بوتون وطنداشلارین (تورک و تورک اولمایان) وطنی و دؤولتی کیمی داها گئنیش معنا داشیمیشدیر. سوسیالیستلردن آسلان بیگ صفی‌کوردلو پارلمانداکی چیخیشلاری‌نین بیرینده بونو، بئله ایفاده ائتمیشدی: «بو گون کیچیک بیر تورک پارلمانی آچیلیبدیر. بیزیم بو پارلمانیمیز گؤزلرده بیر آغ کیمیدیر. چوخ ایمپریالیستلر اونو گؤرمک بئله ایسته‌میرلر. جومهوریتیمیزه تورک جومهوریتی دئییل، آذربایجان جومهوریتی دئدیک کی، بوتون وطنداشلارا عومومی بیر وطن اولسون» (پارلامئنت (ایستنوقرافیک حساباتلار)، ۱۹۹۸: ۲۵).

رسول‌زاده و اونون سیلاحداشلاری تورک دؤولتینه «آذربایجان» آدی وئرمکله، اونو تورکلوکله محدودلاشدیرماق ایسته‌مه‌میش، میلّتچیلیک (تورکچو­لوک) و دؤولتچیلیگی (آذر­بایجان) اوزلاشدیرماغا چالیشمیشلار. بو آرتیق آذربایجان تورکچولوگونون بیر دؤولتین رسمی میلّی ایدئیاسینا چئوریلمه‌سی و اؤز معناسینی داها دا گئنیشلندیرمه‌سی دئمک ایدی. یعنی آذربایجان جومهوریتی یارانانا قدر باشلیجا ایدئیا اتنیک (تورک دونیاسی‌نین بیر حیصه‌سی اولان آذربایجان اراضی‌سینده) تورکچولوک ایدیسه، میلّی دؤولت قورولدوقدان و «تورک» آنلاییشی میلّتین رسمی شکیلده دیلینه و آدینا چئوریلدیکدن سونرا، آذربایجانلا تورکلوک بیر داها بوتؤولشمیشدیر.

بو باخیمدان م.ا.رسول­زاده دوغرو قئید ائدیردی کی، بو جومهوریت آذربایجان آدلانسا دا اصلینده بیر تورک حکومتی، باشقا سؤزله کیچیک تورکیه‌دیر (رسول‌زاده، ۱۹۹۰: ۱۰). یعنی اؤلکه‌‌نین هانسی آدلا آدلاندیریلما­سیندان آسیلی اولمایاراق اصلینده بو دؤولت تورک دؤولتی، تورک حوکومتی‌دیر. گؤرونور، رسول‌زاده «آذربایجان» سؤزونه سینونیم کیمی «کیچیک تورکیه» ایفاده‌سینی ده بو معنادا ایشلتمیشدیر. هر حالدا آچیق شکیلده حیسّ اولونور کی، جومهوریت ایدئولوقلاری میلّی منسوبیتی، میلّی دیلی، میلّی مدنیتی، میلّی دؤولتچیلیگی «آذربایجان» و «تورک» ایدئیالاری‌نین وحدتی شکلینده تبلیغ ائدیبلر. دئمه‌لی، «آذربایجان» آنلاییشی هم تورکچولوک، هم ده دؤولتچیلیک ایدئولوژیسی ایله باغلیدیر. فیکریمیزجه، بوندان چیخیش ائد‌رک رسول‌زاده یازیر کی، روسیه‌ده یاشایان قافقاز موسلمانلارینی «تورک»، اؤلکه‌لرینی «آذر­بایجان» کیمی قبول ائتدیر­مک قازا­نیلمیش بیر دعاوا ایدی. اونون فیکرینجه، «آذر­بایجان» سؤ­زو آرتیق خالقین دوشونجه‌سینده ده جوغرافی معنادان ایدئولوژی معنایا چئوریلمیشدیر: «خالقین دوشونجه‌سینده آذربایجان مفهومو جوغرافی بیر معنادان زیاده فیکیر و عمل شکلینده تجسوم ائدیور» (رسول‌زاده، ۱۹۹۰: ۹۵).

بئله‌لیکله، تورکچولوگون میلّی اؤزونوتعین ایفاده‌سی اولان «میلّی (تورک) و موستقیل آذربایجان» ایدئیاسی‌نین مؤلفی کیمی م.ا.رسول‌زاده، ۱۹۱۸-۱۹۲۰-جی ایللرده ده و سونرالار دا «آذربایجان مفکوره‌سی»، «آذربایجان میلّی مفکوره‌سی»، «آذربایجان فیکری»، «آذربایجان میلّی ایدئیاسی»، «آذربایجان مفهومو»، «آذربایجانچیلیق» دئدیکده، ایلک نؤوبه‌ده تورکلوگو ایفاده ائد‌ن آذربایجانی-تورک آذربایجانی نظرده توتموشدور. رسول‌زاده یازیر: «روس ایستیبدادی پنجه‌سیندن داغیلمیش خانلیقلار شکلینده دئییل، متحد و میلّی بیر کوتله صورتینده نجات آرایان آذربایجان تورکلوگو بو ایستیقلالینی ترتمیز ائده‌‌جک بایراغا عصری مفکوره‌سی ایله موتناسیب بیر معنا وئرمک ایسته‌ییردی. بو معنانی دا «تورکلشمک، ایسلاملاشماق و موعاصیرلشمک» مفهوملاریندا تاپدی: بایراغی ماوی، آل (قیرمیزی) و یاشیل رنگلی قوماشلاردان دوزلدیلدی» (رسول‌زاده، ۱۹۹۲: ۸).

آنجاق م.ا.رسول‌زاده و اونون سیلاحداشلاری‌نین اوزاق‌گؤرنلیگی نتیجه‌سینده «آذربایجان مفکوره‌سی» یالنیز تورکلوگو ایفاده ائتمکله کیفایت‌لنمه‌میش، آذربایجانداکی بوتون سیاسی قوه‌لرین، او جمله‌دن بورادا یاشایان بوتون میلّی آزلیقلارین دا اساس ایدئیاسینا چئویریله بیلمیشدیر. رسول‌زاده ۱۹۱۸-جی ایلین ۱۰ دسامبریندا پارلمانین ۲-جی ایجلاسینداکی چیخیشیندا دئییردی: «دایما آذربایجان مفکوره‌سی‌نین مدافعه‌چیسی اولان فیرقه‌میز اوچون بو گون او بؤیوک مقصد حاصیل اولموشدور. چونکی آرتیق گرک ساغلار، گرکسه سوللار آذربایجانی اینکار دئییل، وار قناعتلریله اثبات ائدیرلر. چونکی آرتیق آذربایجان فیکری اوزرینده موسلمان فیرقه‌لری آراسیندا ایختیلافی-نظر یوخدور. چونکی جمعیتیمیزین ذهنینده آذربایجان ایستیقلالی فیکری یئر توتموش، یئرلشمیشدیر. چونکی اوچ رنگلی او مغرور بایراق آرتیق سیاستاً هامیمیزی بیرلشدیرمیشدیر» (پارلامنت (ایستنوقرافیک حساباتلار)، ۱۹۹۸: ۲۷-۲۸).

م.ا.رسول‌زاده پارلمانداکی چیخیشیندا اونو دا دئییردی کی، آذربایجان تورکچولوگونو ایره‌لی سور‌نلر گله‌جکده تورک بیرلیگی‌نین قورولماسی‌نین طرفداریدیرلار: «میلّتین قوتلی بیر بیرلشدیریجی عمومی جهتینی یالنیز دینه دئییل، خالقین «دیلی دیلیمدن، دینی دینیمدن» دئیه اؤزونه‌مخصوص ساغلام حیسّله درک ائله‌دیگی دوستوردا گؤروروز. بو مولاحیظه ایله بیز مفکوره‌میزده بؤیوک بیر تورک میلّتینی بیر گون گلیب ده بیر تورک فدراسیونو قورماقلا بوتون گؤرمک ایسته‌ریز! بو ایتّیحادین بشر مدنیتی سرگیسینه قیمتلی بیر میلّی کولتور بخش ائدجگینه امینیز! (پارلامنت (ایستنوقرافیک حساباتلار)، ۱۹۹۸: ۲۹).

سونوج

آذربایجان جومهوریت دؤورونده م.ا.رسول‌زاده میلّی-دموکراتیک جریا‌نین اساسینی تشکیل ائد‌ن تورکچولوک، ایسلامچیلیق، موعاصیرلشمک و ایستیقلالچیلیق ایدئیالارینا صادق قالماقلا یاناشی، گله‌جکده تورک میلّتلری‌نین تورک فدراسیونو یارادا بیلمه‌سی‌نین مومکونلوگو ایره‌لی سوروردو. محض، گله‌جکده تورک فدراسیونو ایدئیاسی‌نین گئرچکلشمه‌سی ایستیقامتینده آذربایجان جومهوریتی‌نین مکتبلرینده عمومی تورک تاریخی تدریس ائدیلمیش، تورک دیلی مکتبلرده مجبوری شکیلده کئچیلمیش، دؤولتین رسمی دیلی اعلان اولونموشدور. دئمه‌لی، ایلک روشئیملری ۱۹-جو عصرین ایکینجی یاریسیندا قویولان و ۲۰-جی عصرین اوللرینده سیستمله‌شن میلّی ایستیقلال ایدئیاسی آذربایجان جومهوریتی‌نین یارانماسی (۱۹۱۸) ایله نتیجه‌لنمیشدی. محض م.ا.رسول‌زاده‌نین و اونون مسلکداشلاری‌نین سایه‌سینده یئنی دؤورده آذربایجاندا میلّی ایدئولوژی‌نین تمل پرینسیپلری موعیّن‌لشدیریلمیش، آذربایجا‌نین سیاسی آزادلیغی میلّی موختاریتدن میلّی ایستیقلالا قدر چوخ بیر موهوم بیر مرحله کئچمیشدی. ان اساسی اودور کی، «تاریخی-جوغرافی آذربایجان» دئییمینی، موستقیل و میلّی آذربایجان آنلاییشی عوض ائتمیش، میلّی ایستیقلالین ایدئولوقو م.ا.رسول‌زاده آذربایجان تورکچولوگونو آذربایجان میلّی ایدئولوژیسینه قدر یوکسلده بیلمیشدی.

قایناقلار

آذربایجان خالق جومهوریتی (۱۹۱۸-۱۹۲۰). پارلامنت (ایستنوقرافیک حساباتلار). ۱-جی ج. باکی، ۱۹۹۸.

علی‌اکبروو ف.ق. محمد امین رسول‌زاده‌نین دونیاگؤروشو. باکی، علم، ۲۰۰۷.

رسول‌زاده م.ا. اثرلری (۱۹۱۵-۱۹۱۶). ۳-جو جیلد.، باکی، ۲۰۱۲

محمدزاده م.ا میلّی آذربایجان حرکاتی. باکی، نجات، ۱۹۹۲.

۵. رسول‌زاده م.ا. آذربایجان جومهوریتی. باکی: علم، ۱۹۹۰.

۶. رسول‌زاده م.ا. اثرلری (۱۹۰۳-۱۹۰۹). ۱-جی جیلد.، باکی، علم، ۱۹۹۲

۷. رسول‌زاده م.ا. اثرلری (۱۹۰۹-۱۹۱۴). ۲-جی جیلد.، باکی، علم ۲۰۰۱

۸. رسول‌زاده م.ا. قافقاس تورکلری. ایستانبول، تورک دونیاسی آراشدیرمالاری وقفی. ۱۹۹۳

دوکتور فایق علی اکبرلی

کؤچورن: عباس ائلچین

بیشتر بخوانید

امتناع از پذیرش و بستری بیماران کرونایی در بیمارستان و مراکز درمانی موغان (پارس آباد)

اؤیرنجى : خبرهای رسیده از شهروندان آزربایجانی ساکن شهرستان موغان (پارس آباد) از امتناع و …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *