خبر فوری
خانه / آذربایجان / ائرمنی‌لرین آذربایجانا قارشی اساس‌سیز تورپاق ادعا‌لاری ؛داغلیق قاراباغ و اطراف رایون‌لارین ایشغا‌لی (١)

ائرمنی‌لرین آذربایجانا قارشی اساس‌سیز تورپاق ادعا‌لاری ؛داغلیق قاراباغ و اطراف رایون‌لارین ایشغا‌لی (١)

 

گیریش:
اگر تاریخه نظر سالساق گؤرریک کی، دونیادا ائله‌جه ده قافقاز، یاخین و اورتا شرق رئگیونونون دا ائرمنی‌لرین ۱۹۱۸-جی ایله کیمی دؤولت‌لری اولماییب. عثمانلی ایمپئریاسینا قارشی بؤیوک دؤولت‌لر “ائرمنی کارتی”ندان مهارتله ایستیفاده ائدیب‌لر. بوتون تاریخی فاکت‌لار ثبوت ائدیر کی، داغلیق قاراباغ آذربایجان اراضی‌سی اولوب. ائرمنی‌لرین جنوبی قافقازدا، او جمله‌دن ده داغلیق قاراباغ اراضی‌سینده مسکونلاشدیریلماسی روسیانین حاضیرلادیغی ایستراتئژی پلانا اویغون اولا‌راق ۲۰-جی عصرین اوللرین‌دن باشلانیب. هله بیرینجی پیوترون دؤورونده ائرمنی‌لرین جنوبی قافقازا کؤچورولمه‌سی حاقیندا پلان حاضرلانسا دا، او واخت بونو تام رئاللاشدیرماق مومکون اولمامیش‌دیر. بو پلانین رئاللاشدیریلماسی اوچون الوئریشلی شرایط ۱۹-جو عصرین اوللرینده میدانا گلمیش‌دیر.

۱۸۱۳-۱۸۰۴ و ۱۸۲۶-۱۸۲۸-جی ایللرده باش وئرمیش بیرینجی و ایکینجی روس-ایران محاربه‌لری نتیجه‌سینده آذربایجان تورپاقلاری ایکی ایمپئریا آراسیندا بؤلوشدورولدو: “محض ایکینجی روس-ایران محاربه‌سی نتیجه‌سینده باغلانمیش تورکمنچای موقاویله‌سی‌نین ایمضالانماسیندان سونرا قاراباغ آدی سیاسی آنلاییش کیمی ایشلدیلمه‌یه باشلاندی. روسیا ایمپئریاسی “پارچالا و حؤکمرانلیق ائت” سیاستینی الده اساس توتا‌راق شیما‌لی آذربایجانلا رئگیونون دیگر موسلمان و تورک دؤولتلری آراسیندا علاقه نی کسمک اوچون بو رئگیوندا غئیری-موسلمان خالقلاری، خصوصیله ده ائرمنی‌لری یئرلشدیرمه‌یه باشلادی. بو مسکونلاشدیرما ۱۸۲۸-جی ایل فئورالین ۱۰-دا ایمضالانمیش تورکمنچای موقاویله‌سی‌نین ۱۵-جی ماده‌سینه اویغون اولا‌راق حیاتا کئچیریلیردی. آذربایجان خالقینین باشینا گتیریلن بوتون سونراکی فاجعه‌لره سبب اولان بو ماده‌ده بیلدیریلیردی: “شاه حضرتلری اؤز دؤولتینه ساکیتلیگی قایتارماق و اؤز تبعه‌لرین‌دن حاضیرکی موقاویله ایله بو قدر خوشبخت‌لیکله باشا چاتمیش محاربه‌ده تؤردیلمیش بدبخت‌لیکلری داها دا آرتیرا بیلن هر شئیی کنار ائتمک کیمی خئییرلی، خیلاص ائدیجی نیتله حرکت ائده‌رک، آذربایجان آدلانان ویلایتین بوتون اها‌لی‌سینه و مامورلارینا بوسبوتون و تام باغیشلانما اعطا ائدیر. هانسی درجه‌یه مخصوص اولماسین‌دان آسیلی اولمایا‌راق اونلاردان (ائرمنی‌لر نظرده توتولور – س.ط.) هئچ کس اؤز حرکتینه و یا محاربه عرضینده و یا روس اوردوسونون آدی چکیلن ویلایتی (آذربایجان نظرده توتولور – س.ط.) مووقتی توتدوغو زامان داورانیشینا گؤره تعقیبه، دینی عقیده‌سینه گؤره تحقیره معروض قالماما‌لی‌دیر. بوندان باشقا، او، مامور و ساکینلره بو گوندن باشلایا‌راق اؤز عائله‌سی ایله بیرلیکده ایران ویلایتیندن روسیایا سربست کئچمک، حکومت و یئرلی رئیسلیگین هئچ بیر مانعچی‌لیگی اولما‌دان اونلارین (ائرمنی‌لر نظرده توتولور – س.ط.) ساتیلیق مالینا، املاکینا و یا اشیا‌لارینا هر هانسی گؤمروک و وئرگی قویولما‌دان ترپنن مولکیتینی آپارماق و ساتماق اوچون بیر ایل واخت وئریلیر. ترپنمز مولکه گلدیکده ایسه اونون ساتیلماسی و حاقیندا اؤز خوشونا سرانجام اوچون بئش ایللیک مدت معیین ائدیلیر”.

تورکمنچای موقاویله‌سی‌نین ۱۵-جی ماده‌سی‌نین باشلانغیجی اوستو اؤرتولو دیپلوماتیا دیلینده یازیلمیش‌دیر: “نه اینکی بو پارچادا، بوتون موقاویله متنینده ائرمنی‌لرین آدی چکیلمه میش‌دیر. آنجاق صحبت اونلاردان گئدیر. موقاویله اوزره “آذربایجان آدلانان ویلایتده” یالنیز روس اوردوسونا یاردیمچی اولان تبعه‌لرین داورانیشینا و دینی عقیده‌سینه گؤره تعقیب ائدیلمه‌سی یاساق اولونور، اونلارا “ایران ویلایتین‌دن روسیایا سربست کئچمک” حقوقو وئریلیردی. طبیعی کی، جنوب بؤلگه‌لرینده کؤکلو شیعه اها‌لی‌سی‌نین دینی عقیده‌سینه گؤره تعقیب اولونماسین‌دان صحبت گئده بیلمزدی. گؤرونور، موقاویله‌نین بو پارچاسینا دایانان آیریجا بیر راضیلاشما اوزره محض ائرمنی‌لرین کؤچورولمه‌سی، اؤزو ده باشلیجا اولا‌راق جنوبی آذربایجان‌دان کؤچورولمه‌سی نظرده توتولوردو.

بیرینجی پیوتورون وصیتینده ائرمنی‌لره تورپاق وئریلمه‌سی بیرینجی پیوترون ائرمنی خالقینا دؤولت فرمانینا (۱۷۲۴-جو ایل ۱۰ اوکتیابر) گؤره روسیانین ایشغال ائتدیگی تورپاق‌لارا ائرمنی‌لرین کؤچورولمه‌سی و مسکن سالما‌لاری اوچون یئرلر آیریلماسینا راضیلیق وئریلیردی. بیرینجی پیوترون بو سیاسی خطی اونون واریثلری طرفین‌دن سونراکی بیر عصر عرضینده داوام ائتدیریلدی. ۱۸۰۴-۱۸۱۳-جو ایللر روس- قاجار محاربه‌سینده روسیانین غلبه‌سی و آذربایجانی پارچالایان “گولوستان موقاویله‌سی” ائرمنی‌لرین کؤچورولمه‌سی و بیرلشدیریلمه‌سینی بیر داها قطعی شکیلده ایره‌لی سوردو. ۱۸۲۶-۱۸۲۸-جی ایللر روس- قاجار محاربه‌سی‌نین گئدیشینده ایروان توتولدوقدان سونرا بو پلان حیاتا کئچیریلمه‌یه باشلادی. ائرمنی کاتالیکوسو نئرسئس آشتاراکئتسی کؤچورمه حاقیندا لاییحه حاضرلادی.

آ.س.قریبویئدوو دا بو پلانین حازضیرلانماسی و حیاتا کئچیریلمه‌سینده بؤیوک رول اوینادی.
۱۸۲۸-جی ایل فئورالین ۱۰-دا ایمضالانمیش “تورکمنچای موقاویله‌سی”نین ۱۵-جی ماده‌سی ائرمنی‌لرین کؤچورولمه‌سینی نظرده توتوردو. موقاویله‌نین ۱۵-جی ماده‌سینده قئید ائدیلیر کی، “شاه حضرتلری… آذربایجان آدلانان ویلایتین بوتون اها‌لی‌سینه و مامورلارینا بوسبوتون و تام باغیشلانما اعطا ائدیر… بون‌دان باشقا او مامور و ساکین‌لره بو گون‌دن باشلایا‌راق اؤز عائله‌سی ایله بیرلیکده ایران ویلایتین‌دن روسیایا سربست کئچمک، حکومت و یئرلی رئیسلیگین هئچ بیر مانعچی‌لیگی اولما‌دان اونلارین ساتیلیق مالینا و یا املاکینا و اشیا‌لارینا هر هانسی گؤمروک و وئرگی قویولما‌دان ترپنن مولکیتینی آپارماق و ساتماق اوچون بیر ایل واخت وئریلیر. ترپنمه‌ین مولکه گلدیکده ایسه اونون ساتیلماسی و یا اونون حاقیندا کؤنوللو سرنجام اوچون بئش ایللیک مدت معیین ائدیلیر”.

ائرمنی‌لرین کؤچورولمه‌سینی تشکیل ائتمک اوچون ایروان و ناخچیواندا کؤچورمه کومیته‌لری یارادیلدی. کؤچکونلره مهم ایمتیازلار وئریلدی: اونلار ۶ ایل مدتینده وئرگی و موکللفیت‌لردن آزاد ائدیلدی، اونلارا ایراندان آلینان تظمینات حسابینا وسایط وئریلدی و الی آخر.

معیین حاضرلیق تدبیرلری حیاتا کئچیریلدیک‌دن سونرا کؤچورمه باشلادی. ایران‌دان کؤچورولن ائرمنی‌لرین سایی ۴۰-۵۰ مین نفر تشکیل ائدیردی. ۱۸۲۸-۱۸۲۹-جو ایل روس-تورک محاربه‌سی‌نین گئدیشینده و محاربه‌دن سونرا تورکیه‌دن ده ۹۰ مین ائرمنی کؤچورولدو. ایران، تورکیه و دیگر شرق اؤلکه‌لرینده ائرمنی‌لرین روسیایا کؤچورولمه‌سی بوتون سونراکی دؤور عرضینده داوام ائتدیریلدی.

ائرمنی‌لرین جنوبی قافقازا کؤچورولمه‌سی ۱۹-جو عصرین سونو ۲۰-جی عصرین اوللرینده ده داوام ائتدیریلیردی. تکجه ۱۸۹۶-جی ایلدن ۱۹۰۸-جی ایله کئچن دؤورده جنوبی قافقازا ۴۰۰ مین نفر ائرمنی کؤچورولموشدور. نتیجه‌ده، ۱۹۰۸-جی ایلده ائرمنی‌لرین سایی ۱ میلیون ۳۰۰ مین نفره چاتمیشدیر. ن.ن.شاورووون سؤزلرینه گؤره، او دؤورده زاقافقازیادا یاشایان ۱ میلیون ۳۰۰ مین نفر ائرمنی‌دن ۱ میلیون نفری دیارین کؤکلو ساکینلری دئییلدیلر و اونلار بورا روسیا طرفیندن کؤچورولموشلر.

نتیجه‌ده، تاریخی آذربایجان تورپاغی اولان ایروان خانلیغی ۱۸۲۸-جی ایلده “ائرمنیستان ایالتی”، ۱۸۴۹-جو ایلده روسیا ایمپئریاسینین قافقاز جانیشین‌لیگی‌نین ایروان قوبئرنیاسی، ۱۹۱۸-جی ایلده آرارات رئسپوبلیکاسی، ۱۹۲۰-جی ایلده ائرمنیستان اس اس ار، ۱۹۹۱-جی ایلدن ایسه ائرمنیستان رئسپوبلیکاسی اولدو. بئله‌لیکله، آذربایجانین تاریخی تورپاق‌لاری اؤنجه‌لیکله چار و سونرا سووئت ایمپئریاسینین الی ایله اونون یئرلی ساکینلری‌نین – آذربایجانلی‌لارین ایراده‌سی‌نین عکسینه اولا‌راق زورلا ائرمنیستانین ترکیبینه داخیل ائدیلدی و “ائرمنیلشدیریلدی”.

روسیا ایمپئریاسیندا بوراخیلمیش ایستاتیستیک معلومات‌لار، خصوصیله یاریم عصردن یوخاری بیر مدت عرضینده نشر اولونان “کاوکازسکی کالئندار” معلومات کیتاب‌لاریندا، ۱۸۹۷-جی ایلده روسیا ایمپئریاسیندا اها‌لی‌نین بیرینجی عمومروسیا سیاهییا آلینماسینین نتیجه‌لرینه دایر نشرلرده – ائرمنیستان رئسپوبلیکاسینین ایندیکی اراضی‌سینده آذربایجانلی‌لارین روسیانین کؤچورمه سیاستیندن سونرا دا اها‌لی‌نین اساس حیسه‌سینی تشکیل ائتدیگینی گؤستریر. بئله کی، ۱۸۸۶-جی ایلده یئلیزاوئتپول قوبئرنیاسی زنگه زور قضاسینداکی ۳۲۶ کنددن ۱۴۹-و آذربایجانلی (۴۵،۷ فاییز)، ۹۱-ی کورد (۲۷،۹ فاییز) و یالنیز ۸۱-ی ائرمنی (۲۴،۸ فاییز) کندی ایدی. ۱۸۸۹-جو ایلده زنگه زور قضاسینین آذربایجانلی اها‌لی‌سی ائرمنی‌لردن ۱۵۰۰ نفر چوخ ایدی. ایروان قوبئرنیاسیندا ۱۸۹۱-جی ایلده ۶۶۱،۶ مین نفر اها‌لی‌دن ۲۷۰،۴ مین نفری (۴۱ فاییز) آذربایجانلی‌لار ایدی. ۱۸۹۳-جو ایلده بو رقم ۲۷۶ مینه، ۱۸۹۷-جی ایلده ایسه ۳۱۳ مینه چاتمیش‌دیر. ۱۸۹۷-جی ایلده زنگه زور قضاسیندا اها‌لی‌نین سایی ۱۴۲ مین نفر اولموشدور کی، اونلاردان دا ۷۱،۲ مین نفری (۵۰،۱ فاییز) آذربایجانلی‌لار، ۶۳،۶ مین نفری (۴۶،۸ فاییز) ایسه ائرمنیلر ایدی. ایندی ائرمنیستانین پایتاختی اولان ایروان شهری و ایروان قضاسیندا دا او دؤورده کی اها‌لی‌نین ائتنیک ترکیبی خصوصیله دقتی جلب ائدیر. ۱۸۹۶-جی ایلده ایروان شهرینده کی ۱۴،۷ مین نفر اها‌لیدن ۷،۲ مین نفری (۴۹ فاییز) آذربایجانلی‌لار، ۷،۱ مین نفری (۴۸ فاییز) ایسه ائرمنیلر ایدی.

ایروان قضاسین‌داکی ۹۹ مین نفر اها‌لیدن ۵۲،۸ مین نفری (۵۳،۵ فاییز) آذربایجانلی‌لار، ۳۶،۴ مین نفری (۴۶،۴ فاییز) ائرمنیلر ایدی. ۱۹۱۶-جی ایلین یانوارین ۱-نه اولان معلوماتا گؤره ایسه همین رئگیونون آذربایجانلی و ائرمنی اها‌لی‌سی‌نین میقداری آراسینداکی نیسبت بیرینجی دونیا محاربه‌سینده قافقاز جبهه‌سی‌نین بو اراضی‌دن کئچمه‌سی‌نین تأثیری ایله معیین قدر دگیشمیش‌دیر. بونا باخمایا‌راق یئنه ده بو اراضیده آذربایجانلی‌لار اها‌لی‌نین اساس حیسه‌سینی تشکیل ائدیردی. آذربایجانلی‌لار ایروان قضاسیندا ۷۴،۲ مین نفر (۴۸ فاییز)، زنگه زور قضاسیندا ۱۱۹،۵ مین نفر (۵۳،۳ فاییز)، سورمه‌لیک قضاسیندا ۴۵،۹ مین نفر (۳۱،۲ فاییز)، ائچمیدزین قضاسیندا ۴۱،۳ مین نفر (۲۴،۶ فاییز) و یئنی بایزید قضاسیندا ایسه ۵۰،۷ مین نفر (۲۹،۲ فاییز) اولموش‌دور”.

“دنیزدن دنیزه بؤیوک ائرمنیستان” و یا “قارا دنیزدن خزر دنیزینه کیمی بؤیوک ائرمنیستان” یارادیلماسی کیمی اساس‌سیز ادعا‌لاری میفیک دؤولتی یاراتماق مقصدی ایله، ایلک نؤوبه‌ده، تورک و موسلمان خالق‌لارینین محوینه یؤنلدیلمیش “ائرمنی‌لیک” ایدئیاسینی یایان هله ۱۹-جو عصرین آخیرلاریندا یارادیلمیش “داشناکسوتیون” پارتیاسی اولوب. بو ایدئیانین گئرچکلشدیریلمه‌سینده ائرمنی‌لرین دونیانین هر یئرینده تؤرتدیک‌لری کوتلوی قیرغین‌لاردان، تئررور آکتلاریندان کئچیردی. …… داوام ائده جک.

 

دؤکتور، دوچئنت سبحان علی اکبر اوغلو طالیبلی ؛آذربایجان میللی علملر آکادمیاسی شرقشونا‌لیق اینستیتوتو

 

بیشتر بخوانید

آرا آواگیان ؛سردسته اشغالگران شوشا توسط ارتش مظفر آزربایجان به درک واصل گردید.

اؤیرنجى : سرهنگ ارمنی که فرماندهی نیروهای ارمنی در اشغال قلعه شهر تاریخی «شوشا» را …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *