چهارشنبه - ۳۰ آبان ۱۳۹۷
خانه / گزارش / امروز ۲۳ شهریور ؛ سالروز شهادت “شیخ محمد خیابانی” است

امروز ۲۳ شهریور ؛ سالروز شهادت “شیخ محمد خیابانی” است

شیخ محمد خیابانی متولد ۱۲۵۹ شمشی خامنه از توابع تبریز و از روحانیون آزادی خواه تبریز می باشد. خیابانی از فعالان سیاسی در دوره انقلاب مشروطه ایران هست او پس از چند سال کار و تحصیل مقدماتی در روسیه که محل اقامت پدرش بود و تجارتخانه ای در انجا داشت به تبریز بازگشت اما گرایش روحی او به فراگیری علم بیش از هر چیزی بود. از این رو کسب و کار تجاری را رها کرد و در تبریز به تحصیل علوم دینی پرداخت و به سلک روحانیت و علمای دین درآمد. شیخ در مدرسه «طالبیه» تبریز، ادبیات عرب، منطق، اصول، فقه، نجوم، ریاضی، تفسیر، حکمت، کلام، حدیث، تاریخ، رجال و علوم طبیعی را از اساتید فن آموخت.
آذربایجان ، انجمن ایالتی و ولایتی را که در حد مجلس ملی کارهای ارزنده را به انجام رساند مدیون تلاشهای شیخ محمد خیابانی است. انجمن ، روزنامۀ انجمن را نیز چاپ و منتشر می ساخت. یادآوری می شود در این زمان بیش از ۱۵روزنامه در تبریز منتشر می شد که عبارتند از: آنادیلی ، عدالت ، مصباح ، ابلاغ ، اسلامیه ، امید ، آزاد ، دبستان ، اتحاد و
شیخ محمد خیابانی در هفدهم اسفند ۱۲۹۵ش برابر با ۱۴ جمادی‏الاول ۱۳۳۵ق حزب دموکرات تبریز را به وجود آورد.
خیابانی، سازمان سیاسی خود را دموکرات ملی، و آزربایجان را آزادستان نامید. با وجود اینکه قیام خیابانی، شوروی‏ها را به وسوسه انداخته بود، ولی طولی نکشید که دریافتند رهبر نهضت نه تنها روی خوش به آن‏ها نشان نمی‏دهد بلکه نسبت به پیاده شدن قوای شوروی در بندر انزلی سخت معترض است.
شیخ محمد خیابانی در حالی دست به این اقدام زد که مردم به خاطر فروپاشی حکومت تزاری روس، غرق شادی بودند و خروج نظامیان روسیه از تبریز را آرزو می‏کردند. خیابانی در این هنگام دوستان آزادی‏خواه و مبارز خود را که اغلب دموکرات نامیده می‏شدند گرد آورد و کمیته‏ای تشکیل داد و درباره وضع پیش آمده، به تصمیم‏گیری و سیاست‏گذاری پرداخت. شیخ محمد خیابانی، نمایندگان فرقه دموکرات و دیگر آزادی‏خواهان را از سراسر آذربایجان به تبریز دعوت کرد و تشکیلات فرقه دموکرات که از پنج سال قبل تعطیل شده بود، دوباره تاسیس شد.
روز ۱۷ فروردین ۱۲۹۹ قیام مسلحانه شیخ محمد خیابانی علیه دولت وثوق الدوله در تبریز آغاز شد.
هنگام اولتیماتوم روسیه تزاری برای بیرون راندن مستشاران خارجی و ادامه اقامت مستشاران روسی در ایران که با موافقت احمد شاه رو به رو شد و به تعطیلی مجلس دوم انجامید، شیخ محمد خیابانی به مبارزه علیه حضور استعماری بیگانگان ادامه داد.او طی نطق های پرشوری در مجلس، نمایندگان را از تسلیم شدن در برابر روس ها برحذر داشت. پس از تعطیلی مجلس دوم به تبریز بازگشت و مبارزات سیاسی خود را سازمان تازه ای بخشید.
مهمترین بخش این مبارزات، قیام وی در برابر پیمان ۱۹۱۹ وثوق الدوله بود.
به موجب این قرارداد که در مرداد ۱۲۹۸ با دولت وثوق الدوله منعقد شد، امتیاز راه آهن و راههای شوسه در سراسر کشور به انگلیس واگذار شد و ارتش و دستگاه مالیه ایران زیر نظر مستشاران سیاسی و اقتصادی بریتانیا قرار گرفت.
کابینه وثوق الدوله به دنبال تحمیل این قرارداد ننگین با موج مخالفت های عمومی و اعتصابات صنفی و کارگری در کشور سقوط کرد. روحانیون مبارز از جمله شیخ محمد خیابانی و سید حسن مدرس در جریان مخالفت ها و اعتراضات عمومی مردم علیه پیمان ۱۹۱۹، به وثوق الدوله که عاقد این پیمان بود، به شدت اعتراض کردند.
این افشاگری ها به شناخت بیشتر مردم از ماهیت اهداف بیگانگان در ایران انجامید. شیخ محمد خیابانی در آستانه انتخابات دوره چهارم مجلس، مردم را از رأی دادن به سیاسیون وابسته به انگلیس یا روسیه برحذر داشت.
او قرارداد ۱۹۱۹ را مضر به حال مملکت و ناقض حاکمیت ملی و استقلال ایران خواند و در تهران با وعظ، خطابه و نگارش مقاله به تشریح ابعاد خطرناک این پیمان پرداخت. او برای واداشتن وثوق الدوله به لغو معاهده، در بهار ۱۲۹۹ش. به مبارزه مسلحانه روی آورد و در روزهای میانی فروردین همان سال در برنامه ای از پیش طراحی شده، تمامی ادارات و مراکز دولتی تبریز را تصرف کرد. وی با گسترش این قیام به دیگر شهرهای آزربایجان، توانست، این خطه را از حاکمیت دولت وثوق الدوله خارج سازد.
این پیروزی و نهضتِ خیابانی، بیش از پنج ماه ادامه داشت. شیخ در حیاط ساختمان تجدد به ایراد نطق‏هایی می‏پرداخت و مردم با اشتیاق تمام، پای صحبتش می‏نشستند. این سخنان به زبان ترکی بود و ترجمه فارسی ‏اش هر روز در روزنامه تجدد چاپ می‏شد. در این پنج ماه، خیابانی و جنبش او با خطرهای فراوانی مواجه بودند، اما بر همه پیروز شدند
در کشاکش قیام شیخ محمد خیابانی، دولت وثوق الدوله سقوط کرد و کابینه مشیرالدوله زمام امور را به دست گرفت. مشیرالدوله برای پایان دادن به قیام خیابانی، مخبرالسلطنه حاکم تبریز را مأمور فرو نشاندن این قیام کرد.

مخبرالسلطنه پس از چند دوره مذاکره بی حاصل با شیخ محمد خیابانی سرانجام به کمک قوای قزاق عملیات نظامی بزرگی را علیه نیروهای وفادار به خیابانی به راه انداخت. در جریان این نبرد نیروهای شیخ سرکوب شده و شیخ محمدخیابانی نیز در ۲۲ شهریور ۱۲۹۹ به شهادت رسید.
دولت مشیرالدوله از بیم عکس العمل مردم قتل خیابانی را تا مدتها «خودکشی» اعلام کرد، اما این ترفند، بی حاصل بود به طوری که مشیرا الدوله و مخبرالسلطنه که هر دو در مجلس چهارم وکیل بودند، نزد بسیاری از نمایندگان به «قاتل» مشهور شده و روزنامه «طوفان» نیز در مقاله ای این دو را عامل قتل خیابانی و آشوبهای تبریز معرفی کرد.

 

 

بیشتر بخوانید

سفر روحانی به آذربایجان غربی، ترکیبی از مینیاتور حرف و کاریکاتور عمل / محمد رحمانی فر

سخنرانی روحانی در شهرستان خوی چیزی نبود جز تکرار همان حرف‌هایی که در این سال‌ها …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *