خانه / آذربایجان / تشکیل اردوی اسلام در پایان جنگ جهانی اول براساس اسناد ایرانی/ دکتر توحید ملک زاده 

تشکیل اردوی اسلام در پایان جنگ جهانی اول براساس اسناد ایرانی/ دکتر توحید ملک زاده 

براساس اسناد وزارت خارجه ایران تلاشهایی برای بسیج و تشکیل نیروی محلی در شمال رود ارس در محدوده جمهوری آذربایجان از داوطلبان مسلمان آغاز شده بود که سازماندهی نهایی این تلاشها برعهده ناظم پاشا بود.

ناظم پاشا در ۲۷ رجب ۱۳۳۶/ ۱۰ مه ۱۹۱۸ در راس یک دسته از صاحب منصبان عثمانی با همراهان خودشان که عبارت از سیصد نفر بودند از طرف آغدام وارد گنجه شدند.

در ۲۰ ژوئن۱۹۱۸/ ۱۰ رمضان لشکر پنجم سپاه قفقاز عثمانی از طریق دلیجان و محور آغستافا خود را به گنجه رساند و با سازماندهی نیروهای پراکنده محلی مانند بقایای قوای عقب نشینی کرده ژنرال شیخلینسکی که از باکو عقب نشینی کرده بود نیروی جدید تشکیل داد.

این قوا که از حدود ۶۰۰۰ سرباز منظم عثمانی و بین ده الی ۱۲ هزار قوای آذربایجانی تشکیل شده بود اردوی اسلام نامیده می شد که فرماندهی آن به نوری پاشا برادر انورپاشا محول گردید. نوری پاشا چند روز بعد از ورود ناظم پاشا خود را از حدود تبریز- قره جه داغ- پل خدافرین به گنجه رساند.

درگیری های اردوی اسلام و بلشویک در اطراف باکو از جمله اخباری است که در اسناد ایران آمده است « … تمام دهات مسلمان نشین بین راه خراب و اهالی ستمدیده ، فراری و زمین های پر حاصل بی صاحب مانده بود…»

اسناد ایران در زمان تصرف باکو توسط انگلیسی ها خاموش است ولی گزارشی از سرکنسولگری تفلیس در ۱۹ شوال ۱۳۳۶/ ۲۹ ژوئیه ۱۹۱۸ مشعر بر آن است که نوری پاشا برادر انورپاشا وزیر جنگ عثمانی در گنجه مقیم و چند هزار عسکر عثمانی در طرف بادکوبه از چندی است حمله ورند.

از دیگر سو نخستین گزارشی که از استقلال آذربایجان صحبت می نماید تلگرافی است از ژنرال کنسولگری تفلیس به تاریخ ۱۹ شوال ۱۳۳۶/ ۲۹ ژوئیه ۱۹۱۸ که در آن ضمن اشاره به گزارشهای پیشین در زمینه استقلال آذربایجان، گرجستان و ارمنستان از طرف دولت ایران منتظر تعلیمات برای شناختن دول فوق الذکر می کند.

۲۷ شوال ۱۳۳۶/ ۶ اوت ۱۹۱۸ سفیر ایران در استانبول در دیدار با نسیمی بیک وزیر خارجه عثمانی اعتراض ایران به تاسیس کشوری به نام آذربایجان را در منطقه قفقاز اعلام می کند.

سه ماه بعد از صدور بیانیه استقلال آذربایجان ، محمدامین رسول زاده همراه با توپچی باشوف برای مذاکره با مقامات عثمانی در استانبول اقامت داشتند.

رسول زاده طی نامه ای به سفیر ایران ضمن ارسال نسخه ای از بیانیه ۳۰ می ۱۹۱۸ فتحعلی خان خوییسکی مبنی بر تشکیل جمهوری آذریایجان، سفارت ایران در پاسخ مکاتبه به تاریخ ۲ سپتامبر ۱۹۱۸/ ۲۵ ذیقعده ۱۳۳۶ خطاب به « آقای رسول زاده» اطلاع می دهد که سفارت شاهنشاهی ایران موجودیت یک دولت مستقل تحت نام جمهوری آذربایجان را نمی شناسد.

۷ ذیقعده/ ۱۲ مرداد ۱۲۹۸/ ۴ اوت ۱۹۱۹ به اورمیه خبر رسید که مسلمانان و ارامنه در قفقاز جنگ و درگیری درگرفته و در نتیجه ارامنه مغلوب شده و از دولت ایران اجازه خواسته اند مجروحین خود را به خاک ایران برسانند. انتشار این اخبار باعث وحشت اهالی منطقه شده بود.

۱۴ سپتامبر ۱۹۱۸/ ۷ ذیحجه ۱۳۳۶نیروهای عثمانی پس از جنگی سخت باکو را به تصرف درآوردند. عصر همانروز ساعد سرکونسول ایران در باکو را پای تلفن خواستند تا وی از طرف ارمنه و بالشویکها در خصوص بدون خونریزی تسلیم شهر به عثمانی وساطت کند. پس از یک روز مذاکره ترتیبات ورود عثمانی به باکو داده شد.

پس از استقرار نظامیان عثمانی در باکو در ۱۷ سپتامبر نوری پاشا از فتحعلیخان خوییسکی رئیس الوزرای جمهوری آذربایجان دعوت کرد تا مقر خود را از گنجه به باکو منتقل کند. کنسول ایران در باکو متذکر می شود: « ظاهرا حکومت آذربایجان برقرار شد… در باطن کار با عثمانی ها بود».

با پایان جنگ جهانی اول و امضای پیمان مودروس، یکی از شرایط صلحنامه بین دول محارب خروج عثمانی از قفقاز بود با اینحال بسیاری از افسران نظامی عثمانی در لوای ارتش جدید جمهوری آذربایجان قرار گرفتند. ۲ اوایل نوامبر ۱۹۱۸/ اواخر محرم ۱۳۳۷ نوری پاشا به دولت آذربایجان اطلاع دادکه براساس عهدنامه جدید در عرض چند روز باکو را تخلیه خواهد کرد و بدین ترتیب قشون عثمانی جای خود را به نیروهای انگلیسی داد.
۲۴ شهریور ۱۳۹۷

بیشتر بخوانید

شاید مسأله حق تحصیل به زبان مادری باشد! / سعید متین‌پور

در نخستین سال‌های دهه‌ی ۶۰ خورشیدی «حبیب ساهر» مدرس و مؤلف علم جغرافیا و شاعر …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *