چهارشنبه - ۷ آبان ۱۳۹۹
خانه / آذربایجان / خان قره باغ -ابراهیم خلیل خان جوانشیر- از خدمت به روس تا ندامت / دکتر توحید ملک زاده

خان قره باغ -ابراهیم خلیل خان جوانشیر- از خدمت به روس تا ندامت / دکتر توحید ملک زاده

ترکان ساریجالی یا جوانشیر دسته ای از ترکان اوغوز بودند که در فرایند ملت شدن ترکان آذرباجان نقش به سزایی داشتند. جوانشیرها در دوره صفویه اقتدار قره باغ را در دست گرفتند. پدر ابراهیم خلیل خان یعنی پناه خان قره باغی نخست، جارچی نادرشاه افشار بود. پناه خان پس ازقتل نادرشاه  به قره باغ آمد و در آنجا ساکن شد و به تدریج قلعۀ پناه‌آباد مشهور به قلعۀ شوشا را بنا نهاد. پناه خان سپس مردم قریۀ شوشا را در داخل آن قلعه اسکان داد و سکه‌ای نیز به نام پناه‌آباد ضرب کرد. افراد قدیمی آذربایجان حتما پول پناباد را که ماخوذ از پناه آباد می باشد را شنیده اند.

پس از او فرزندش ابراهیم خلیل خان، خان منطقه وسیع و آباد قره باغ شده، در استحکام قلعه شوشا و آبادانی اطراف آن کوشش کرد. در زمان وی فرهنگ و ادبیات ترکی آذربایجانی در منطقه رشد فراوانی داشت. شاعر نامدار آذربایجان ملاپناه واقف در دربار وی بود.

خان قره باغ از اطاعت آقا محمدخان قاجار که برای بسط قدرت به حدود آذربایجان می رسید نیز سر باز زد. آقا محمدخان چون از تسلیم شدن ابراهیم خلیل  و تصرف قره باغ مأیوس گردید، در ۱۵ شوال ۱۲۰۹ ق برای سرکوب و تصرف کامل نواحی تحت حکومت او، از تهران حرکت کرد و چون ابراهیم خان برای جلوگیری از حرکت او پل خداآفرین را در نزدیکی شوشا منهدم کرد، سلیمان خان قاجار را به تعمیر آن مأمور ساخت. ابراهیم به منظور مقابله با آقا محمدخان از فرمانروایان شیروان و شماخی و دربند یاری خواست، اما خان قاجار این نیروها را به سرعت درهم شکست و در نزدیکی پل خداآفرین اردو زد. شاه قاجار سپس قلعۀ شوشا را محاصره کرد. ابراهیم خلیل خان با سپاهی نزدیک به ۰۰۰‘۱۰ تن از حصار بیرون آمد و با آنکه به سختی مقاومت کرد، سرانجام شکست خورد و به درون قلعه پناه برده تسلیم شد.

ابراهیم خلیل خان پس از این حوادث نامه‌ای به زبوف، سردار روس که از جانب کاترین دوم امپراتور روسیه مأمور تسخیر آن حوالی شده و تا دشت مغان پیش رفته بود، نوشت و اظهار اطاعت و بندگی کرد. اما آقامحمدخان از سازش ابراهیم خلیل با روسها آگاه شده و بسیار خشمناک گردیده بود. آقامحمدخان در۱۲۱۱ ق / ۱۷۹۶ م به قصد براندازی او و تصرف قره باغ و کلا آذربایجان شمال رود ارس از تهران حرکت کرد. هر چند ابراهیم خان برای ممانعت از حرکت او پل ارس را خراب کرد، اما آقا محمدخان با زحمت از آن رود گذشت و خود را به نزدیک قلعۀ شوشا رساند. ابراهیم خلیل خان هراسان شد، قلعه را رها کرد و با زن و فرزندانش به داغستان گریخت. خان قاجار قلعه را متصرف شد و خزاین و اموال آنجا را به غنیمت گرفت. اندکی پس از این ماجرا، آغامحمدخان در قلعه شوشا کشته شد و ابراهیم خلیل خان به قره باغ بازگشت.

در سالهای نخستین پادشاهی فتحعلی شاه، ابراهیم خلیل همچنان بر قره باغ فرمان می‌راند، اما با روسها ارتباط بیش‌تری داشت.  در ۱۲۱۹ ق فتحعلی شاه برای سرکوب خوانین آذربایجان به ویژه ابراهیم خلیل خان که همچنان با روسها مرتبط بود، به آذربایجان رفت . ابراهیم خلیل که در آن هنگام از مساعدت و همکاری با روسها پشیمان شده بود، نامه‌ای به فتحعلی شاه فرستاد و ضمن اظهار ندامت، آمادگی خود را برای کمک به قوای قاجار اعلام کرد. نوۀ او جعفرقلی خان پسر محمدحسن خان، که آرزوی جانشینی جدّ خود و حکومت قره باغ را در سر می‌پروراند، روسها را از این نقشه آگاه ساخت. دسته‌ای از سپاهیان روسی به همراهی جعفرقلی شبانه بر بالین ابراهیم خلیل خان شتافتند و او را همراه با ۳۱ تن از بستگانش هلاک کردند. جعفرقلی خان نیز از این کار خود سودی نبرد، چه روسها به سبب مخالفت ایلات قره باغ حکومت آنجا را به او ندادند و مهدیقلی خان، یکی از فرزندان ابراهیم خلیل را به این سمت گماشتند. از دختران او یکی به نام آغاباجی به همسری فتحعلی شاه درآمد و چون از شاه فرزندی نیاورد، دو تن از فرزندان فتحعلی شاه را به رسم پسری و دختری به او دادند تا آنان را تربیت کند. دختر دیگرش همسر حسین خان دنبلی خویی بود.

بیشتر بخوانید

پاشینیان و مردم ارمنستان برای امتیاز دهی دردناک آماده اند!

اؤیرنجى : نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان روز دوشنبه ۵ آبان از آمادگی خود و مردم …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *