خانه / مقاله / دیل اینسان‌لارا یاشام، تانری لارا ایسه آد باغیشلاییر! / ایواز طاها

دیل اینسان‌لارا یاشام، تانری لارا ایسه آد باغیشلاییر! / ایواز طاها

۱. دیلین اؤزه‌رک [خودبسنده] وارلیغی واردیر. او، یالنیز دوشونجه‌نین ایفاده آراجی دئییل، یالنیز اینسان‌لار آراسیندا اۆنسیت قوللوقچوسو دئییل. گله‌نک‌سل دیلچیلیکده، دیل‌له دوشونجه ایلگیسی ایکینجی‌سی‌نین خئیرینه یوزولموشدو. آنالیتیک فلسفه و چاغداش دیلیچیلیک بو باخیشی چوخدان آرخادا قویموشدور. بوردان آشیری سونوج چیخاراراق دیلی دیل اوچون قابارتماق ایسته‌میریک. پراتیک سویه‌ده، دیلی دیل اوچون گلیشدیرمک  آبسورددور. تکجه آبسورد دئییل، هم ده اولاناقسیزدیر. دیل توپلومسال یاشامین تؤره‌مه‌سی اولاراق بیریاندان ایقتیصادی، سیاسی و جوغرافی قوشول‌لارلا دیالئکتیک ایلگیده‌دیر، او بیری یاندان ایسه دوشونجه ایله.

 دوشونجه کیمی دیل ده یاخشی یاشام طرزینه گره‌ک‌لی اولان آچار عنصرلردن بیری‌دیر. موتلو، دویارلی و بیلینج‌لی بیر یاشام اوچون چئشیدلی ائتکن‌لر [عامیل‌لر] گره‌ک‌دیر. بو عامیل‌لره آیری آیری دئییل، بیر یئرده باخیلمالی‌دیر: عدالت، اؤزگورلوک، رادیکال دموکراتیا، أخلاق، أدبیات، اینجه‌صعنت، أیلنجه، دوشونجه. عدالتدن مقصد ثروت و قدرت قایناق‌لاری‌نین ائشیت پایلانماسی‌دیر، اؤزگورلوکدن مقصد ایسه اینانج، سؤز، دین و دیل آزادلیغی. دیل بونلارین عرضینده یئرلمشیر، بللی آنلامدا بونلارین یاتاغی‌دیر. دیلسیز دورومدا، اینسان یالنیز ذهنسل باجاریغینی ایتیرمیر، نسنل [اوبیئکتیو] حرکت ریسکینی و اینکیشاف آلانینی دا ایتیریر. بئله بیر دورومدا نه عدالته یاخینلاشماق اولار، نه ده اؤزگورلویه. اوسته‌لیک، بئله بیر دورومدا هر بیر فردین قارشیلاشدیغی کیم‌لیک گرگینلییی، اونون دۆنیاگؤروشونه و ده‌یرلر سیستئمینه کؤلگه سالا بیلر. چونکو دیل، سؤیلمین بئشییی اولاراق، کیملیک‌چی سیاست‌لرله درین ایلیشگیده‌دیر.

۲. بعضن بئله بیر سؤز سسله‌نیر: اؤنجه دیلی اینکیشاف ائتدیرمه‌لی، سونرا دوشونمه‌یه باشلامالیییق. بو اؤن‌سانیم [پیش‌فرض] یانلیش‌دیر. دیلی دوشونجه‌دن اؤنجه گلیشدیرمک ماراغی، دیله بایاغی باخیشدان ایره‌لی گلیر. دیلین یالنیز دوشونجه آراجی اولماسی تصوووروندن. حالبوکی دیل‌له دوشونجه دیالئکتیک ایلگی‌ده‌دیرلر. اونلاری عین زاماندا بیربیری‌نین ایشیغیندا، بیربیری‌نین یاردیمی ایله گلیشدیرمک اولار. مشق آپاراراق، یوخلاما-یانیلما سوره‌جینده اونلاری ایره‌لی گؤتورمک اولار. زامان گئدیشینده اونلارین اینجه‌لیک‌لرینه وارا- وارا دیل-دوشونجه‌نی چیچکلندیرمک اولار. تکرار ائدیرم، بو ایکی اؤزه‌رک فئنومئن، یعنی دیل و دوشونجه، یالنیز آیاقلاشاراق بللی ایدئالا دوغرو آددیملایا بیلرلر. دیل دوشونجه‌نی اوره‌ته‌رک گلیشیر؛ دیلی دوشونجه‌دن اؤنجه گلیشدیرمک ماراغی یانیلسامادیر [توهم‌دور].

۳.  اینسانین دوشونجه‌سی دیلده باش وئریر. هابئله، اینسانین وارلیغی دیلده گئرچکلشدییی زاماندان او، باشقا جانلی­‌لاردان سئچیمله‌یه باشلاییر. أرسطو اینسانین حئیوان‌لارا اوستونلویونون باشلیجا سببینی «نیطق»ده گؤردوکده، یانیلمیر. اینسان دانیشان حئیوان‌دیر. چونکو بیر آز اوزاق‌لارا گئتسه‌ک، دیل نه اینکی اونون دوشونجه‌سی‌نین، بلکه وارلیغی‌نین ‌دا ائوی‌دیر. مسئله‌نین بئله قویولوشو، یعنی «دیل وارلیغین ائوی‌دیر» فیکرینی ایره‌لی سورمک، هئچ‌ ده غریبه سسلنمه‌مه‌لی‌دیر.  مارتین هایدگره گؤره، «دیل دازاین[۱] وارلیغی‌نین واسیطه‌سی، و یا اینساندان آسیلی اولان بیر آراج دئییل. او، انسانین  اؤزونو آشکار ائتمه دوزه‌نلییی‌دیر. دیل اینساندان آسیلی دئییل، اینسان دیله باغلی‌دیر. [باشقا سؤزله] دوشونمک، هر تورلو فیکیر یوروتمک، دانیشیق یوردونون بیر بؤلگه‌سی‌دیر.» موریس کوروئزین فیکرینجه، دیل اولمادان نسنه­‌لر [اشیاء] هئچ واخت ایندیکی کیمی وار اولمایاجاقدیلار. چونکو دیل نسنه­‌لری ایسته‌نیلن بیچیمده یارادیر، بیزه‌ ده اونلاری یاراتماق گوجونو باغیشلاییر.

۴. توتالیم دیل دوشونجه‌‌نین، فورماسی، ساغاناغی و یا ظرفی‌دیر. بئله اولدوقدا بیله، بو بیچیم یا صورتین اؤنمی هئچ ده او مضموندان آز دئییل. آنتیک فلسفه‌نین دیلی ایله دئسک، نسنه‌لرین ذاتی اونون بیچیمینده‌دیر. بونو دا گؤز اؤنونه آلاندا کی، سوبستانسیا [جوهر] ماده ایله دئییل، گئرچکدن صورت‌له باغلی‌دیر، شاشیردیجی بیر سونوجا واریریق. باشقا سؤزله، نسنه‌‌لرین جوهری أن آرین بیچیمده یئرلشیر. باخمایاراق کی، أن آرین بیچیم‌لر یالنیز بیرینجی مُحرّکده و “ائتکن اوس”دا بولونور.[۲] سؤزون قیساسی، دیل دوشونجه‌نین آنلاتیم اورتامی، بیچیمی، ظرفی کیمی نظرده توتولسا بیله، اینسان وارلیغی‌نین آنلامی دوشونجه‌دن دئییل، اوندان آسیلی‌دیر.

۵. دیل دیش عالم‌له دوشونجه آراسیندا یئرلشمیش آیدین، دورو و کسکین بیر مئدیوم دئییل. یوخسا بو قده‌ر مئتافوریک [استعاری] و آللئگوریک [تمثیلی] دانیشیق طرزی ایله لیللنمزدی. دوغرودور، دیش عالمدن سینیرلریمیزه قونان دۆرتو[تکانه]لردن‌دیر کی، بئینیزمده‌ ایمگه‌لر یارانیر. نیچه‌یه گؤره، بیز سینیر دۆرتولریندن بئینیمیزده‌کی ایمگه‌لره توللانیریق. سونرا بئیینده‌کی مضموندان هانسیسا بیر “آد”ا دوغرو گئری دؤنوروک. باشقا سؤزله بئیینده‌کی مضمونا آد قویروق. قاورام بودور. بو آد ألبته نسنه‌لرین ذاتینا عاید دئییل، اینسان‌لار آراسیندا بیر اوزلاشمادیر. چونکو اؤزنه ایله نسنه آراسینداکی اوچوروم دولدورولمازدیر. بو ایکی آلان آراسیندا سببیت ایلگسی یوخدور، ائستئیک ایلیشکی‌لر وار. بئله بیر قارماقاریشیق، خائوس‌واری دورومون ایچیندن بو سونوج چیخیر: ذهن گئرچکلییی اولدوغو کیمی یانسیدا بیلمیر، دل ده اونو ایستله‌نیلن بیچیمده آنلاتمیر، یا دا آنلادا بیلمیر.

أوت، «ذهن گئرچکلییی اولدوغو کیمی یانسیدا بیلمیر.» بو جومله‌ده دیل‌له دوشونجه سینیرلاری [مرزلری] اورتادان قالخیر. بیلمیرسین سؤز دیلدن گئدیر، یوخسا دوشونجه‌دن. تکجه شاعیرلر دئییل، بیلیم آدام‌لاری دا همیشه مئتافوریک دیلده دانیشماقدان یاخا قورتارا بیلیمیرلر. باخمایاراق کی، آچیق توپلوم‌لارا نیسبت قاپالی توپلوم‌لاردا مئتافور داها گوجلودور. بئله‌ کی، بو توپلوم‌لارین دانیشیق طرزینده مئتافورون نفس‌کسن بیر ائگه‌من‌لییی وار.[۳] نیچه‌یه گؤره، گئرچکلییی مئتافوریک دیل‌له آنلاتماق ایسته‌دیکده، قولسوز بیر رسّامدان دا گئری قالیریق. بئله آندا اؤز ذهنی ایمگه‌لرینی ماهنی ایله ایفاده ائتمک ایسته‌ین او رسامین ایشی بیزدن داها اوغورلو آلینیر. سؤزون قیساسی، دیل هئچواخت دئمک ایسته‌دیکلریمیزی سؤیله‌میر. دوشونجه‌لر آیدین آنلام‌لارلا ذهن دوزه‌‌لییینده اوتورمامیشلار کی، اونلاری دیل آراجیلیغی ایله نسنه‌لره سوخوشدوراق. بیز مفاهمه گئدیشینده دوشونجه‌نی یارادیریق، دیشیدیریرک، لیلله‌دیریک، دورولدوروق، آزالدیریق، چوخالدیریق، تحریف ائدیریک. بونلاری بیله‌رکدن ائتمیریک، ایستنجیمیزدن/اراده‌میزدن آسیلی اولمایاراق آنلاییشیمیزین ماهیتی بئله‌دیر.

۶. دیل دئیه‌نده بیز بوردا ایکی آیری­‌آیری سیناقلا قارشیلاشیریق: آنا دیلیمیز و اؤیرندیییمیز باشقا دیل‌لر. جی مئهتانین سؤیله‌دیک‌لری أساس توتولورسا، آنا­دیلی ایله اؤزگه دیل‌لر آراسیندا، ماهیت باخیمیندان، درین اوچوروم اورتایا چیخیر. آنا دیلینده جانلانان وارلیق حاققینداکی تجروبه‌لریمیز بیرباشا[مستقیم]دیر. بیز او تجروبه‌لری ایچیمیزده یاشاییریق. دیل ده وارلیغیمیزی هئچ بیر ضدیت دویمادان آنلاملاندیریر. بیر سؤزله، وارلیغیمیز “دوغما دیلده” دوغور. آمما باشقا دیلده دانیشاندا سانکی بیز آلینما [اکتسابی] بیلیک آراجیلیغی ایله تجروبه‌لری آنلادیریق. بیز آنا دیلینده، آکتیو و موداخیله‌چی مؤوقع توتاراق دونیانی ــ‌دَییشیک گؤرکمده اولسا بیله‌ــ دیل قلیبینده جانلاندیریریق. آمما اؤزگه دیل‌لرده بیز آنجاق طرف‌سیز و ائدیلگن [منفعل] گؤزله چئوره­‌نی سیناییر، وارلیق باره‌سینده‌کی تجروبه‌لری منیمسه‌ییریک.

۷. داخیل ده داخیل اولماقلا اینسانین وئریلی [داده شده] فئنومئن‌لره اؤیونمه‌سی [فخر ائتمه‌سی] منطقیسیزلیک‌دیر. اونون هاردا آنادان اولماسی، هانسی قبیله و یا اولوسا باغلی اولماسی، هانسی دینه قوللوق ائتمه‌سی اوندان آسیلی دئییل، ایسته‌‌‌مه‌دن اونا وئریلمیشدیر. اخلاقی باخیمدان، بونلاری اوستونلوک، اؤیوش و آیری‌سئچکی‌لیک اؤلچوسونه چئویرمه‌یین آنلامی یوخدور. چونکو اونلارین قازانیلماسیندا اینسانین أمه‌یی یوخدور. آنجاق فلسفی باخیمدان، بو وئریلی فئنومئن‌لرین ایچینده دیلین غریبه قونومو وار. اینسان سسدن دیله کئچمک‌له “اینسان” آدی قازانیر. سؤز آنا دیلیندن گئدیر. ایچینده دوغولدوغوموز دیل، یعنی آنا دیلی، بیزیمله دانیشیر. دیل گودوکچودور. او، اؤزونون گیزلی قات‌لاریندا تانری‌لارلا، دوشونجه‌لرله و اینسان داورانیش‌لاریلا گیزلی بیر باغلی‌لیغی قورویوب ساخلاییر. یاشامین چیرپیندیغی هر یئرده، دیلین ائتکیسی، ایزی گؤزه چارپیر. هابیل علی‌یئو، هاینریش هاینه‌­دن ایلهام آلاراق، «دیل سوساندا موسیقی دیل آچیر» سؤیله‌میشدی[۴]. بو شاعیرانه یوزوما باخمایاراق، قارغی دلیک‌لریندن باییرا چیخماغا وورنوخان موسیقی نوت‌لاریندا بیله، دیل اؤز روحونو اوفورور.

یارپاق  ۱۳۸۳

رئداکته، یانوار ۲۰۱۵

_______________________

[۱] هایدگر دازاین Docsein دئییمینی دیققت مرکزینده ساخلاییر. دازاین ائله بیر وارلیق‌دیر کی، وارلیق باره‌سینده سوروشور. دئمک انسان، کایناتین تکجه مؤوجودودور کی، وجود حاققیندا سوروشماغی باجاریر.

[۲] مئتافیزیک، یئددینجی کیتاب، زئتا.

[۳] بو حاقدا بیر گئنیش بیر مقاله‌م وار، اونو اویغون بیر فورصتده تقدیم ائده‌جه‌یم.

[۴] هابیل علی‌یئو بو ایفاده‌نی “یول” درگی‌ اوچون اونونلا آپاردیغیمیز بیر موصاحیبه‌ده سؤیله‌میشدی.

بیشتر بخوانید

کتاب دَدَه‌قورقود دایره المعارفی از نظم و نثر و فرهنگ ترکان / دکتر توحید ملک زاده

دَدَه‌قورقود (به ترکی آذربایجانی:Dədə Qorqud به ترکی استانبولی:Dede Korkut ترکمنی:Gorkut-ata) نام یکی از قدیمی‌ترین داستانهای …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *