چهارشنبه - ۲۵ فروردین ۱۴۰۰
خانه / آذربایجان / میرزه‌ بالا محمد‌زاده‌‌نین دونیاگؤروشونده  تورکچولوک، آذربایجانچی‌لیق و ایستیقلالچی‌لیق 

میرزه‌ بالا محمد‌زاده‌‌نین دونیاگؤروشونده  تورکچولوک، آذربایجانچی‌لیق و ایستیقلالچی‌لیق 

    آذربایجان تورک موتفکّیری میرزه بالا محمدزاده (۱۸۹۸-۱۹۵۹)  باکی‌نین قالا کندینده دونیایا گلمیش، اوّلجه ۷-جی  ” روس-تاتار ”  مکتبینده و م.محمودبیلی‌نین رهبرلیک ائتدیگی  ” روشدیه ” ده  اوخوموش،  ۱۹۱۵-جی ایلده باکی پولیتکنیک تکنیکومونون اینشاات-معمارلیق بؤلمه‌سینه داخیل اولموشدور. تکنیکومدا اوخودوغو دؤورده  ” محمدیه ”  کومیته‌سینه داخیل اولان محمدزاده یاخین دوستو جعفر جبارلی ایله بیرلیکده بو تشکیلاتین فعالیتینده یاخیندان ایشتیراک ائتمیشدیر.

  او، م.ا.رسول‌زاده‌نین تؤصیه‌‌سی ایله  ” آچیق  سؤز “- ه مقاله‌لر یازماغا باشلامیش، عئینی زاماندا  ” قورتولوش ” ،  ” دوغرو سؤز ”  کیمی درگی و قزئت‌لرده مقاله‌لرله چیخیش ائتمیشدیر. ۱۹۱۷-جی ایل ۲-جی روسیه  اینقیلابیندان سونرا  ” اتفاق متعلّمین ”  و  ” گنجلر صداسی ”  درگی‌لری‌نین  فعال یازارلاریندان اولان میرزه بالا  ” موساوات “-آ عوضو اولموشدور. جومهوریت دؤورونده محمدزاده  ” گنجلر یوردو ”  درگیسی‌نین رداکتوررو اولوب، ۱۹۱۹-جو ایلین اوکتوبروندا  ” موساوات “-ین ۲-جی قورولتاییندا پارپارتیانین باکی کومیته‌سی‌نین عوضوو سئچیلمیشدی.

  ۲۷ آوریل ایشغالیندان سونرا گیزلی فعالیت گؤسترن  ” موساوات “-لا یاناشی، او، میلّی موقاویمت حرکاتی‌نین باشچیسی و  ” ایستیقلال ”  قزئتی‌نین رداکتورو اولموشدور. عئینی زاماندا، او، آذربایجان عالی خالق تصروفاتی شوراسیندا ترجومه‌چی و اورتا مکتبده موعلّیم ایشله‌میش،  ” یئنی ییلدیز ”  درگیسینده آذربایجان تورک تاریخینه دایر سیلسیله مقاله‌لر یازمیش و  ” آذربایجان تورک مطبوعاتی ”  (۱۹۲۲) آدلی کیتابچاسینی چاپ ائتدیرمیشدی.

  او، ۱۹۲۴-جو ایلده قوزئی آذربایجانی ترک ائده‌رک اؤنجه تهرانا گئتمیش، اوچ ایل بورادا یاشادیقدان سونرا ۱۹۲۷-جی ایلدن تورکیه ده مسکونلاشاراق  ” آذری تورک ” ،  ” اودلو یورد ”  درگی‌لرینده علمی-پوبلیسیستیک مقاله‌لرله چیخیش ائتمیشدیر. ایستانبول بیلیم‌یوردونون حوقوق فاکولته‌سینی بیتیرن محمدزاده ۱۹۳۲-جی ایلده سووئت ایتّیفاقی‌نین تأکیدلی طلبی ایله ایستانبولو ترک ائدیب ورشوا(۱۹۳۲-۱۹۳۹) اوز توتموش، ۱۹۳۶-جی ایلده ورشودا کئچیریلمیش  ” موساوات “-ین ۳٫ قورولتاییندا یاخیندان ایشتیراک ائتمیشدیر. او، ۱۹۳۹-جو ایلده لهستان‌ین آلمان ایله شوروی آراسیندا ایشغالی عرفه‌سینده ایستانبولا دؤنه‌رک  ” میلّیت ”   و  ” جومهوریت ”  قزئت‌لرینده روسیه‌ده اسیر اولان تورکلر حاقیندا مقاله‌لر یازمیشدیر.

   محمدزاده ۱۹۵۴-جو ایلدن اعتیباراً مونیخ‌ده یئرلشن  ” س‌س‌ری-نی اؤیرنمه اینستیتوتو ” ندا چالیشمیش، بو اینستیتوتدا ایکی ایل علمی شورانین صدری، ایکی ایل ده صدر موعاوینی وظیفه‌سینی ایجرا ائتمیش، اینستیتوتدا آذربایجان تورکجه‌سینده نشر اولونان  “درگی ”  آدلی سیاسی درگی‌نین باش رداکتورو اولموشدو. او، رسول‌زاده‌ وفاتیندان سونرا ۱۹۵۵-جی ایلده  ” موساوات “-ین باشقانی اولموش، ۱۹۵۹-جو ایلده ایستانبولدا دونیاسینی دییشمیشدیر.

  محمد‌زاده‌‌‌نین ایجتیماعی-سیاسی و فلسفی ایرثی‌نین اساسیندا آذربایجانین میلّی ایستیقلال دعاواسی و بو یولدا گؤردوگو میلّی علم‌لر، یعنی آذربایجان تاریخی، ادبیاتی، فلسفه‌سی، مدنیتینه حصر ائتدیگی اثرلری دایانیر. اونون اساس اثرلری آشاغیداکی‌لاردیر:  ” آذربایجان میثاقی میلّیه‌سی: ۲۸ ماییس ایستیقلال بیاننامه‌سی‌نین تحلیلی ”  (۱۹۲۷، ایستانبول)،  ” ارمنی‌لر و ایران ”  (۱۹۲۷، ایستانبول)،  ” میلّی آذربایجان حرکاتی ”  (۱۹۳۸، برلین)،  ” آذربایجان تاریخینده تورک آلبانیا ”  (۱۹۵۱، آنکارا) و ب.

  گنج یاشلاریندان تورکچولوک اساسیندا  ” اوچلو ”  دوستورا اساسلانان محمدزاده جومهوریته قدرکی  ” آچیق سؤز ” ،  ” دوغرو سؤز ” ،  ” قورتولوش ”  کیمی قزئت-درگی‌لردا تورکچولوک، آذربایجان تورکچولوگو (میلّیتچی‌لیک) و ایستیقلالچی‌لیق مؤوضولاریندا مقاله‌لرله چیخیش ائتمیشدیر. شوبهه‌سیز، محمد‌زاده‌‌‌نین دونیاگؤروشونده اساس یئری آذربایجان تورکچولوگو و ایستیقلالچی‌لیق توتموشدور. میلّی ایستیقلال دعاواسی و اونون تاریخی، آذربایجان میلّی ایدئیاسی‌نین یارانماسی، اینکیشافی و ماهیتی‌نین اؤیره نیلمه‌سی باخیمدان محمد‌زاده‌‌‌نین ان قییمتلی اثرلری  ” میلّی آذربایجان حرکاتی ”  (۱۹۳۸)،  ” آذربایجان میلّی میثاقی. ۲۸ ماییس ایستیقلال بیاننامه‌سی‌نین تحلیلی ”  (۱۹۲۷) و باشقلاری‌دیر.

  او، همین اثرلرینده آذربایجان میلّی ایدئیاسی‌نین ایلک روشئیم‌لری‌نین ۱۹٫عصرده یئنی ضیالی‌ زومره‌سی‌نین یارانماسی ایله مئیدانا چیخدیغینی ایره‌لی سورور. اونون فیکرینجه، م.ف.آخوندزاده، ح.زردابی و باشقالاری‌نین اؤنجول‌لوگو ایله بو زومره میلّتین اویانماسی، بیرلشمه‌سی و یوکسلمه‌سی اوچون ساواشا باشلامیشدیر. محمدزاده یازیردی:

 ” یئنی ضیالی‌ زومره میلّتین یوکسلمه‌سینه و میلّی وارلیغینی قوروماسینا یارایاجاق یئنی حیات و یئنی ایجتیماعی موناسیبت‌لر طرزینی قوروماق اوچون اسکی ایجتیماعی موناسیبت‌لری ییخماق ایسته‌ین میلّتچی ایدئالیست‌ کادرلار ایدی. ۱۹٫عصرین اورتالاریندان اعتیباراً ساواشا آتیلاراق قیسا مودّت سونرا بیزه موعاصیرلشمیش بیر ادبیات، مطبوعات، صنعت، تئاتر، موعاصیر مکتب و معاریف وئرن مدنی-میلّتچی ایدئالیست‌ کادرلار اورتا عصرلرین اسکولاستیک، چوروک و میلّی وارلیغی تهدید ائدن کؤهنه ایجتیماعی تأسیسات‌لارین جاهیل و موتعصیب نوماینده‌لری‌نین دین پرده‌سی آلتیندا کسکین موقاویمت‌لرینه معروض قالمیشدی. بو جاهیل و موحافیظه‌کار غئیری-میلّی زومره‌نی روسیه بوتون واسیطه و ایمکان‌لارلا حیمایه ائدیر، قووّت‌لندیریردی ” .

اونا گؤره، مدنی-میلّتچی ایدئالیست‌‌لر موحافیظه‌کار قووّه‌لرین بیرلشمیش موقاویمت‌لرینی قیراراق، یئنی حیات طرزی یارادیر، بو دا ضیالی‌ زومره‌نین تاکتیکی‌نین سیاسی‌لشمه‌سینه سبب اولوردو. محمدزاده یازیردی:

 ” ایدئالیست‌لر میلّی وارلیغی قورویوب یاشاتماق اوچون موعاصیر مدنیته قوووشماغی، میلّی دیل، ادبیات، صنعت، مطبوعات و س. یوکسلتمگی ایره‌لی سوروردولر. اونلار گؤزل بیلیردیلر کی، میلّی مدنیت و میلّی خوصوصیت‌لرینی قوروماغا مووفّق اولمایان میلّت محوه محکوم‌دور ” .

  ۲۰٫عصرین اوّل‌لرینده ایسه مدنی میلّتچی‌لیگین، مدنی تورکچولوگون یئرینی سیاسی-ایدئولوژی شکیل آلمیش (تورکچولوک) و آذربایجان تورکچولوگونو هدفله‌میشدیر. محمدزاده یازیردی کی، مدنی میلّتچی‌لیگین سونراکی فورماسی ع.حسین‌زااده طرفیندن  ” تورکلشمک، ایسلام‌لاشماق و اوروپالاشماق ”  کیمی بیر پرینسیپ‌ حالینا گتیریلمیش، داها سونرا  “ موساوات “-ین باشلیجا شوعاری و  میلّی آذربایجان بایراغی‌نین اساسینی تشکیل ائتمیشدیر:  ” بئله لیکله، تورک میلّی حرکاتی گرک گئنیش معناسی ایله، گرکسه ده آذربایجان اؤلچوسونده ۲۰٫عصرین اوّل‌لرینه دوغرو شکیل‌لنمگه باشلامیشدیر. ۲۰٫عصرین اوّل‌لری تورکلوگون میلّیت دؤوروندن میلّت دؤورونه کئدیگی بیر دؤوردور ” .

  محمدزاده قوزئی آذربایجان تورکلری‌نین میلّیتدن میلّته کئچمه‌سینی ایسه جمعیتین آیری-آیری عوضولری آراسیندا میلّی ایراده‌نین، میلّی دوشونجه‌نین، میلّی موقاویمتین یارانماسی ایله ایضاح ائدیردی. اونون فیکرینجه، آرتیق ۲۰٫عصرین اوّل‌لرینده موترقّی آذربایجان تورک ضیالی‌لاری اؤزلرینی خانلیق‌لار دؤورونده سارای‌لارا توپلاشاراق خانلارین ذؤوقونه اویغون اولاراق اؤزونو آپاران شاعیر و موتفکّیرلر دئییلدیر:  ” بو کولکتیو بیر حرکات ایدی. بو کولکتیو حرکاتدان حقیقتاً کولکتیو بیر ویجدان، کولکتیو بیر شوعور و ایراده دوغاجاقدی. بو شوعور و ایراده بولورلاشدیقجا ماهیتی و هدفی آرتیق بولورلاشمیش اولان میلّی حرکات اؤز ظاهیری سیماسینی آد تاپاراق ایسلامی اتیکتدن چیخیر، میلّی تورک سیماسینی آلیردی. چونکی کولکتیو ویجدان ایسلامی ماهیتینی چوخدان ترک ائتمیش، ایجتیماعی موناسیبت‌لرده دینین باغلیییجی‌لیق یئرینی دیل آلمیش اولوردو ” . اونون فیکرینجه، بئله‌لیکله بو شوعورلو و کولکتیو حرکات تورکچولوک دوغاراق مدنی میلّتچی‌لیگه یئنی بیر یؤن وئریردی.

  ۱۹٫عصرین اورتالاریندان اعتباراً یارانماغا باشلایان مدنی میلّتچی‌لیگین، مدنی تورکچولوگون ۲۰-جی عصرین اوّل‌لرینده سیاسی-ایدئولوژی شکیل آلماسینی چوخ دوغرو موعین‌لشدیرن محمدزاده قئید ائدیر کی، بو دؤور آذربایجان تورک ضیالی‌لاری ایکی  آیریجدا: ۱) داخیلی موحافیظه‌کارلارلا؛ ۲) تزار روسیه‌سی ایله موباریزه قارشیسیندا قالمیشدی. محض بو آیریج آذربایجان تورک ایدئالیست‌ میلّتچی‌لرینی ۲۰٫عصرین اوّل‌لرینده ایکی قروپا آییرمیشدی:  ” نتیجه ده روس لیبرال‌لاری ایله همفیکیر اولان ترقی‌پرور زومره و روس اینقیلابچی‌‌لاری ایله همفیکیر اولان اینقیلابی گنجلیک کیمی ایکی ایجتیماعی حیزب (قووّه) مئیدانا گلمیشدی. خاطیرلادیلان هر ایکی حیزب (قووّه) ۱۹٫عصرین ایدئالیست‌لری طرفیندن اعلان ائدیلمیش میلّتچی‌لیک پرینسیپ‌لرینه صداقتده اورتاق ایدی ” .

  دئمه‌لی، ۱۹٫عصر آذربایجان تورک ضیالی‌لاری مدنی میلّتچی‌لیگین، تورکچولوگون اساسینی قویموش، اونلارین داوامچی‌لاری اولان سیاسی تورکچولر ایسه ۲۰٫عصرین اوّل‌لرینده بو ایدئیانی بیر قدر ده اینکیشاف ائتدیره‌رک، عئینی هدفه ایستیقامت‌لنمه‌سینه باخمایاراق، ایکی فرقلی‌قووّه‌۱) روس لیبرال‌لاری ایله همفیکیر اولان میلّی لیبرال‌لار- ” ایتّیفاقچی‌لار ”  (ع.توپچوباشوف، ای.قاسپیرالی و ب.)، ۲) روس اینقیلابچی‌لاری ایله همفیکیر اولان میلّی اینقیلابچی‌لار (م.ا.رسول‌زاده، آ.کاظم‌زاده، ای.آشوربگیوف و ب.) شکلینده مئیدانا چیخمیشدیر. بو ایکی قووّه‌نین اساس رقیب‌لری ایسه تزار روسیه‌سی و اونون سیاستینی آذربایجاندا دستکله‌ین یئرلی مورتجع موحافیظه‌کارلار ایدی.

  روس لیبرال‌لاری ایله همفکیر اولان  ” ایتّیفاقچی‌لار ” ، یعنی ع.توپچوباشوف، ای.قاسپیرالی روسیه‌نین ترکیبینده قالماق و  ” قانون دایره‌سی “-ندن کنارا چیخماماقلا، دینی موسیسه – روحانی ایداره‌سی بایراغی آلتیندا و میلّتچی پروقراملا روسیه موسلامان‌لاری‌نین بیرلیگینه چالیشیردی. محمد‌زاده‌‌نین فیکرینجه،  ” ایتّیفاقچی‌لار “-ین بو تاکتیکینی قبول ائتمه‌ین بیر اینقیلابچی‌ گنجلیک دوغموشدو:  ” قارا و مورتجع قووّه‌لره حیمایه‌دارلیغی داوام ائتدیرن و اونلارین الی ایله اویانیش حرکاتینی دایاندیرماق ایسته‌ین، عئینی زاماندا پولیس و فیتنه‌کارلیق واسیطه‌لرینه ال آتان تزاریزم دوردوقجا میلّی اینکیشافا ایمکان اولمایاجاغینی ایره‌لی سورن بو گنجلیک میلّی اینکیشافا الوئریشلی بیر زمین حاضیرلاماق اوچون تزاریزم رژیمینی دئویرمک لوزومونا اینانیردی. بو یئنی جریان روس اینقیلابچی‌لاری ایله امکداش‌لیق تاکتیکینه اوستونلوک وئریر و روس کادئت‌لری ایله همفیکیر اولان ایتّیفاقچی‌لاری، خوصوصیله بو تشکّولون لیدری و ایدئولوقو اسماعیل بیگی تنقید ائدیردی ” . میلّی اینقیلابچی‌لار (م.ا.رسول‌زاده و ب.) حساب ائدیردیلر کی، تزاریزمه قارشی موباریزه ده هله لیک، روس اینقیلابچی‌لاری ان صادیق اولماسا دا، ان موناسیب موتفیق‌دیرلر.

  تزار روسیه‌سینه قارشی موباریزه ده میلّی اینقیلابچی‌لارین دوغرو یول توتدوغونا اینانان محمدزاده یه گؤره، حادیثه‌لرین سونراکی گئدیشی ده میلّی لیبرال‌لارین- ” ایتّیفاقچی‌لار “-ین دئییل، میلّی اینقیلابچی‌لارین دوغرو یول توتدوغونو اورتایا قویدو:

”  ” ایتّیفاقچی‌لار “-ین لیبرال‌ میلّتچی‌لیک تاکتیکی مغلوبیت اوغرامیشدی. حادیثه‌لر اینقیلابچی‌ میلّتچی‌لره حاق وئریردی. تورکلر میلّی حاقلارینی، میلّی وارلیق‌لارینی ساواشدا قازانا بیله‌جکلردی. اینقیلابی تاکتیکی سئچن میلّتچی‌لر ایدئولوژی باخیمدان ایتّیفاقچی‌لارین میلّی مسله‌ده‌کی  ایدئولوژی‌سیندن فرقلی بیر ایدئولوژی ایزله‌میردیلر. اونلار اینانیردیلار کی، تزاریزیم ییخیلمادیقجا، تورکلر دیگر اسیر میلّت‌لرله بیرلیکده سیاسی حاق و حورّیّته مالیک اولمادیقجا بو پروقرامین تطبیقی غئیری-مومکون‌دور ” .

      میرزه بالا محمدزاده حساب ائدیردی کی، ۲۰-جی عصرین اوّل‌لرینده ایجتیماعی-سیاسی حادیثه‌لر اینکیشاف ائتدیکجه و بیر سیرا عامیل‌لرین تأثیری آلتیندا میلّی لیبرال‌لار و میلّی اینقیلابچی‌لار بیرلشه‌رک عینی تاکتیک یوروتمگه باشلادیلار. آنجاق بو قووّه‌لرین سیاسی-ایدئولوژی باخیش‌لاریندا، ایلک دؤورلرده  ” ایسلام میلّتچی‌لیگی ” ،  ” موسلمان‌لارین بیرلیگی ” ،  ” موسلمان‌لیق ” ،  ” اومّتچی‌لیک ”  موهوم یئر توتوردو. محمدزاده‌یه گؤره، همین دؤورده  ” ایسلام میلّتچی‌لیگی “‌نین ایدئولوقو احمد بیگ آغااوغلو یازی‌لاریندا اوستونلوگو  ” اومّتچی‌لیگه ” ، یعنی  ” موسلمان قایغیسی “-نا و  ” موسلمان قؤوم‌لرینی تنزّولدن قورتارماغا ”  وئریردی. میرزه بالایا گؤره، دؤورونون حاکیم ذهنیّیتی آلتیندا اوچونجوقووّه‌ کیمی اورتایا چیخان  ” موساوات ”  دا یارانیشی‌نین ایلک ایل‌لرینده محض بئله بیر خط، یعنی  ” ایسلام میلّتچی‌لیگی “-نی سئچمیش، آنجاق  ” بو دوکترینه قاپانیب قالمامیش، آذربایجان جمعیّتی ایله بیرگه دینامیک تکامول یولو کئچمیش و آذربایجان جمعیّتی‌نین میلّی شوعورونو تنظیم و ایداره ائتمکله اونو اؤزو ایله بیرلیکده میلّتچی‌لیگه، تورک میلّتچی‌لیگینه و آذربایجان ایستیقلالچی‌لیغینا قوووشدورموشدور ” .

   “ موساوات “-ین یالنیز ایسلامچی دئییل، هم ده تورکچو، یئنی‌لیکچی و ایستیقلالچی بیر پارتیا اولماسی رسول‌زاده‌ ۱۹۱۳-جو ایلده ایستانبولدان باکی‌یا دؤنوشوندن سونرا باش وئرمیشدی. محمدزاده ده یازیر کی، قوزئی آذربایجاندا  ” اومّتچی‌لیک ” دن  ” میلّتچی‌لیگ “-ه کئچن، آذربایجان میلّی ایدئیاسی‌نین (آذربایجان تورکچولوگونون) تمل پرینسیپ‌لرینی ایشله‌ییب حاضیرلایان رسول‌زاده اولموشدور. بئله کی، تانینمیش تورک موتفکّیری جمال‌الدین افغانی‌نین یولونو داوام ائتدیرن رسول‌زاده  ” ایسلام میلّتچی‌لیگی “‌نین یئرینه  ” تورک میلّتچی‌لیگی ” نی ایره‌لی سورموشدور. محمدزاده یازیردی:  ” شئیخ جمال‌الدین افغانی کیمی محمد امین بیگ ده ایسلامیتین و موسلمان‌لیغین میلّیت دئییل،  ” اومّتچی‌لیک ”  ایفاده ائتدیگینی، میلّیتین ایسه دین اوزرینده دئییل، دیل و مدنیّت بیرلیگی اوزرینده قورولدوغونو و بو میلّی دیریلیگین تملینی تشکیل ائدن میلّی مدنیّتین عونصورلرینی ایضاح ائدرک میلّی حرکاتین ایجتیماعی فلسفه‌سینی قورموشدور “. اونون فیکرینجه، ۱۹۱۵-جی ایلدن ایشیق اوزو گؤرن  ” آچیق سؤز ”  قزئتینده ایلک دفعه اولاراق  ” موسلمان ” ،  ” تاتار ”  اوزینه  ” تورک ”  سؤزونو ایشلدن،  ” بیز تورکوک! ”  دئین رسول‌زاده بو سورعتله  ” اومّت ”  و  ” اومّتچی‌لیک ”  دؤورونو رسماً قاپامیش،  ” میلّت ” ،  ” تورک میلّتچی‌لیگی ”  دؤورونون باشلاندیغینیاعلان ائتمیشدیر

  محمدزاده‌یه گؤره، رسول‌زاده‌ اومّتچی‌لیکدن میلّتچی‌لیگه، ایسلامچی‌لیقدان تورکچولوگه کئچمه‌سینده افغانی‌نین بؤیوک رولو اولوب:  ”  ” اومّت ”  دؤورونو یاشایان موسلمان شرقینده میلّیت شوعورونون اویانماسیندا چوخ بؤیوک  رولو اولان مشهور ایسلام موتفکّیری شئیخ جمال‌الدین افغانی‌نین  ” میلّیت خاریجینده سعادت یوخدور ”  – دئین  ” وحدتی جینسیه فلسفه‌سی “-نی (یعنی  ” میلّی بیرلیک فلسفه‌سی ” ) فارسجادان تورکجه‌یه چئوریب  ” تورک یوردو ” ندا درج ائتمه‌سی ده بو زامانا راست گلیر. سونرالاری باکیداکی نشریاتیندا میلّیت مسله‌سینی ایشلدیگی زامان جمال‌الدین افغانیدن چوخ فایدالاندیغی گؤروله‌جکدیر” .

  اونون فیکرینجه، تزار روسیه‌‌سی اسارتینده‌کی تورکلرین ۱۹-جو عصرین اورتالارینا دوغرو میلّی-مدنی یوکسلیشی شکلینده باشلایان میلّی قورتولوش حرکاتی بو گونه قدر اوچ دؤور کئچمیشدیر: ۱) میلّی-مدنی اویانیشین بیر نتیجه‌سی اولماق اوزره  ” میلّی-مدنی موختاریت ”  اوچون موجادیله دؤورو؛ ۲) میلّی-سیاسی دؤولت شوعورونون بیر نتیجه‌سی اولماق اوزره، تام ایستیقلالا گتیرجک  ” میلّی-محلّی (تورپاق) موختاریتی ”  اوچون موجادیله دؤورو؛ ۳) روسیه‌دن تامامیله آیریلماغی ایفاده ائدن تام ایستیقلال اوچون موجادیله دؤورو.

محمدزاده‌نین فیکرینجه، میلّی-مدنی موختاریت توپچوباشوف باشدا اولماقلا، ۱۹۰۵-۱۹۰۷-جی ایل‌لرده  ” روسیه موسلمان‌لاری ایتّیفاقی ” پارتیاسی طرفیندن اورتایا آتیلدیغی حالدا، میلّی-محلّی موختاریت ایدئیاسی‌نین باشیندا ایسه ۱۹۱۷-۱۹۱۸-جی ایل‌لرده  رسول‌زاده  دایانمیشدیر:

 ” بعضی تورکوستان شاعیرلری‌نین نظمه چکمیش اولدوقلاری بو تاریخی مودافیعه‌دن سونرا قبول ائدیلن بو  ” میلّی تئز “-ه گؤره، بؤیوک چوخلوغونو روس اولمایان میلّت‌لر تشکیل ائدن روسیه ایمپراتورلوغو میلّی واحیدلره، یعنی میلّت‌لرین سایی قدر آیری-آیری موستقیل میلّی دؤولت‌لره پارچالاناجاق، او جومله‌دن اولماق اوزره، روس اسیری تورکلرین ده اؤزلرینه مخصوص میلّی دؤولت‌لری اولاجاقدیر ” .

  اونا گؤره، رسول‌زاده‌ میلّی-محلی موختاریت ایدئیاسی‌نین آرخاسیندا بیر طرفدن روسیه تورکلری‌نین بیرلیگی، دیگر طرفدن ایسه روسیه اسارتی آلتیندا اولان آیری-آیری تورک میلّت‌لری‌نین – آذربایجان، تورکوستان، وولقا-اورال، قیریم، سیبیر و باشقالاری‌نین تام ایستیقلال‌لاری دایانیردی:

 ” آرتیق تام ایستیقلالدان باشقا بیر قورتولوش یولونون مؤوجود اولمادیغی آنلاشیلمیشدی. ایلک و موثبت اؤرنگی موستقیل و دموکراتیک میلّی آذربایجان جومهوریتی تشکیل ائدن بو حرکات و دعاوا اطرافیندا رسول‌زاده محمد امین کونقرس، کونفرانس، قورولتای، مجلیس و ییغینجاق‌لاردا سؤیلدیگی نیطق‌لر، اوخودوغو معلومات‌لار، ائتدیگی موباحیثه و موذاکیره‌لر، نشر ائتدیگی بیاننامه و وئردیگی بیانات‌لار، چیخاردیغی قزئته و درگی‌لر، یازدیغی مقاله و چاپ ائتدیردیگی کیتاب‌لار سیاسی تاریخیمیزین قیزیل صحیفه‌سینی تشکیل ائتمکده‌دیر ” .

  محمدزاده اؤزو ده،  ” آچیق سؤز ”  قزئتینده آذربایجان تورکچولوگو و ایستیقلالچی‌لیق اوغروندا موباریزه آپارمیشدیر. او،  ” آذربایجان چاغیرییور ”  آدلی مقاله‌سینده تورک گنجلیگینه اوز توتاراق یازیردی:

 ” ائی گنج تورکلر! بو گون موقدّس کعبه‌نیز اولان وطنیمیزی آزاد ائدینیز! بو گؤزل آنانیز زینجیرلرله ساریلمیش اویویور، اونو قورتارینیز! اگر میلّی ادبیات ایستییورسانیز، یئنه اونو قورتارمالی‌سینیز. اگر حقیقی علم آرزو ائدییورسانیز، یئنه وطنی آزاد ائتمه‌لی‌سینیز. اگر بیر میلّت اولاراق یاشاماق ایستییورسانیز، یئنه اونو قورتارمالی‌سینیز. هر بیر فیکرینیز، هر بیر دوشونجه‌نیز، هر بیر عمل و دیلگینیز اونون ایچریسینده تأمین اولونمالی‌دیر. سیزلری بیر اینسان اولاراق وطن یاشادیر. سیزلری بیر میلّت اولاراق وطن یاشادیر. سیزین دیلینیز، سیزین ناموسونوز یئنه وطنیمیزین ایچینده سالامات اولا بیلر”.

   ” آذربایجان میلّی میثاقی: ۲۸ ماییس ایستیقلال بیاننامه‌سی‌نین تحلیلی ”  اثرینده ایستیقلال بیاننامه‌سینی گئنیش شکیلده تحلیل ائدن محمدزاده اؤنجه، ایستیقلالین قبول ائدیلمه‌سی شرایطینی و بو بیاننامه‌دن سونرا قوزئی آذربایجاندا باش وئرن حادیثه‌لره نظر یئتیرمیشدیر. او، یازیردی:

 ” مملکتین جانلی، ترقی‌پرور، موتحریک و محصولدار قیسمینی محض بو زومره‌لر تشکیل ائدیردی. فئودالیزمله آرتیق چوخدان  ” الویداع! ”  – دئمیش اولان آذربایجاندا میلّی خاندان دا اولمادیغیندان ایستیبداد و جومهوریت آراسیندا تردّود ائتمیردی. تردّود ائدن‌لر،  ” دموکراتیک جومهوریت ” ای قورو بیر نظریه حساب ائدن‌لر آذربایجانین کئچیرمیش اولدوغو ایجتیماعی-ایقتیصادی دؤورلری و ایجتیماعی-سیاسی جریان‌لاری بیلمه‌ین‌لردیر. آذربایجان ایستیقلالینی آذربایجان بیگ و خانلاری‌نین اینتریقاسی آدلاندیران دوشمن‌لریمیز،  ” دموکراتیک جومهوریت “-ی ده موساواتین شخصی آرزوسو حساب ائدن‌لر بیر شئیی اونودورلار کی، موساواتی تشکیل ائدن مفکورچی‌لر ده، خالق حرکاتی‌نین اؤزونو ده یارادان یئنه میلّت، آذربایجان خالقی ایدی. موساوات فیرقه‌سی ده یالنیز میلّتین رأیینی، او مجلیس ده یالنیز میلّتین ایراده‌سینی تمثیل ائدیردی. اونا گؤره ده  ” دموکراتیک جومهوریت ”  قراری میلّتین اؤز قراری، اؤز فرمانی و اؤز ایراده‌سی کیمی قبول ائدیلمه‌لی‌دیر ” .

 اونون فیکرینجه، میلّی شورانین بوتون قرارلاری، او جومله‌دن  ” ایستیقلال بیاننامه‌سی ”  خالقین ایراده‌سی‌نین محصولو ایدی. او، یازیردی کی، بو باخیمدان میلّی شورا  ” صینفی، مسلکی، جینسی، میلّی و دینی سرحدلری آرادان قالدیراراق بوتون وطنداش‌لارا برابر سیاسی-وطنی حوقوق‌لار تأمین ائتدیگی کیمی، اؤز سرحدلری داخیلینده‌کی میلّت‌لره ده حوریّت و سربست‌لیک وئریردی. میلّت‌لرین حوریّت و ایستیقلالینی، میلّی منافعیین اینکیشاف و تکامولونو اؤزو اوچون غایه قبول ائدن بیر مجلیس مومکون دئییلدی کی، باشقا جور حرکت ائده بیلسین ” .

  او، بوتون بونلارلا یاناشی، میلّی شورانین بعضی مسله‌لرده احتیاطلی آددیم‌لار آتماسینی، دؤورون شرطلرینی بعضاً نظره آلماسینی دوغرو حساب ائتمیشدیر. خوصوصیله ده، میلّی شورانین آذربایجان جومهوریّتی‌نین ایستیقلالینی اعلان ائدرکن اؤلکه‌نین باشدان-باشا بیر آنارشی‌ ایچریسینده، خوصوصیله ده باکی باشدا اولماقلا قوزئی آذربایجانین شرق حیصه‌سی‌نین بولشویک-داشناک ایستیلاسی آلتیندا اولدوغونو دیقته چاتدیران محمدزاده یازیردی:

 ” بونا گؤره مملکت قانون‌لاری و تشکیلات‌لاری نیظاما سالماقدان اوّل حوقوقاً و رسماً اعلان ائتدیگی ایستیقلالی، آذربایجان میلّی شوراسینی فاکتیکی اولاراق یاراتمالی ایدی. ایکینجیسی، آذربایجان ایستیقلالینی اعلان ائتدیکدن سونرا قانون‌لار و تشکیلات‌لارین اساس‌لاری مسله‌لرینی موسیسه‌لر مجلیسینه بوراخاراق ایستیقلالین قورونماسی اوچون سیلاحلی موباریزیه باشلامیشدی کی، بو دا اصلینده مفکوره اوغروندا سیلاحلی موباریزیه باشلاماق دئمکدی. دئمه‌لی، میلّی شورانین ایستیقلالی اعلانی قراری مفکوره اوغروندا موباریزه دؤورونون سونو دئییلدی کی، ایلک سیرایا مفکوره‌نین طبیقیندن، مفکوره‌چی‌لیک‌ده‌کی اوچونجو دؤوردن بحث ائدیلسین. بو ایستیقلال اعلانی قراری ایله مفکوره‌چیلیگین ایلک حاضیرلیق دؤورو بیتیردی. بوندان سونرا ایکینجی دؤور، مفکوره اوغروندا موباریزه  دؤورو باشلایاجاقدی. بو موباریزه  زامانی بیر ایستیقلال قرارگاهی حالینا گلن میلّی شورا و اونون حؤکومتی، آذربایجانین خیلاصی و ایستیقلالی‌نین فاکتیکی اولاراق (دئ-فاکتو) ووجوده گلمه‌سی اوچون چالیشاجاقدی ” .

  محمدزاده اونو دا خاطیرلادیردی کی، آذربایجان تورکچولوگونه، اونون اساس هدفی  اولان میلّی ایستیقلالچی‌لیغا قارشی ایکی اساس موخالیف قووّه ‌اولموشدور:

 ۱)  ” بئین‌المیللچی‌لیک ”  آدی آلتیندا پرده‌لنن بولشویک‌لرله،

۲)  ” ایسلام بیرلیگی ”  آدی آلتیندا پرده‌لنن  ” ایتیحادچی‌لار ” .

 او، یازیردی:

  ” روسیه موسیس‌لر مجلیسی سئچکی‌لرینه قدر ساغی و سولو تمثیل ائدن ایکی غئیری-میلّی پارتیا اؤز فعالیتی و تبلیغات‌لاری ایله یالنیز ایستیقلال علئیهینه دئییل، هم ده آذربایجان فیکری‌نین  ” آذربایجان ”  تعبیری‌نین، تورکلوک جریانی‌نین دا علئیهینه ایش آپارمیشدیلار. نهایت ایستر یئرلی، ایسترسه ده موسیس‌لر مجلیسینه سئچکی‌لرده خالق موساوات پارتیاسی و اونونلا بیرلیکده حرکت ائدن  ” بیطرف دموکرات قروپ “-آ سس وئرمکله تورکچولوک، آذربایجانچی‌لیق و ایستیقلالچی‌لیق غالیب گلمیش، غئیری-میلّی جریان‌لار مغلوب اولموشدو “

  آنجاق قوزئی آذربایجان تورکلری‌نین  ” بئین‌المیللچی ”  بولشویک‌لرله  ” ایسلام بیرلیگی ”  طرفدارلاری ایتیحادچی‌لاری دئییل، محض تورک بیرلیگی طرفداری موساواتچی‌لاری دستکله‌دیگینی یازان محمدزاده‌یه گؤره،  واختیله  ” موساوات فیرقه‌سی علئیهینه موباریزه ائدن،  ” آذربایجان ”  کلمه‌سینی یاخین بوراخمایان  ” غئیری-میلّی ”  قووّه‌لر بئله ایستیقلالدان سونرا اونو پروقرام‌لاری‌نین ایلک صحیفه‌سینه قئید ائتمیشدیر:

 ” میلّی موحیطیمیزدن اجنبی‌لره اوشاقلیق ائدن  ” غئیری-میلّی ”  جریان‌لار دئییل، آذربایجانچی‌لیغین، تورکلوگون، ایستیقلالچی‌لیغین آمانسیز دوشمنی اولان روسیه بئله بو گون بیر  ” آذربایجان ”  قیطه‌سی تانیماقدا، اهالیسی‌نین تورک اولدوغونو، حتا آذربایجانین موستقیل بیر جومهوریت اولدوغونو سؤزده ده اولسا قبول ائتمکده‌دیر ” .

  میرزه بالا محمدزاده‌یه گؤره، ۲۰-جی عصرین اوّل‌لرینده گئدن میلّی آزادلیق موجادیله‌سیندن میلّیتی، ایستیقلالی، دموکراسینی، جومهوریتی ردّ ائدن و  ” ایسلام بیرلیگی “-نی اساس گؤتورن  ” ایتیحاد ” ، ائله‌جه ده سول جبهده دایانان  ” بئین‌للمیللچی ”  مارکسیست-لنینچی‌لر  ” موساوات ” لا موباریزده مغلوب چیخمیشدیر. آنجاق اونلار بو مغلوبیتله مووقّتی باریشمیشدیر، چونکی ایدئیا خط‌لری تامام فرقلی ایدی. او، یازیردی:

 ” اونلار اوچون  ” موساوات “-ین مودافیعه ائتدیگی میلّیتی، تورکلوک، دموکراسی و جومهوریت پرینسیپ‌لری یابانچی، حتّا ضرلی شئیلر ایدی. تا ایلک گوندن اعتباراً  ” موساوات “-ین دیله گتیردیگی پرینسیپ‌لره موخالیف اولان بو فیرقه‌لرین آذربایجان بایراغینا صداقت‌لری مووقّتی و کئچیجی بیر زامان اوچون ایدی. ایسلامی بیئن‌المیلل شوعارلارلا پرولتار-مارکسیست دوکترین‌لرین آذربایجانچی‌لیق، میلّیتیچی‌لیک و جومهوریتچی‌لیک پرینسیپ‌لری ایله اوزلاشمایاجاغی گؤز قاباغیندادیر ” .

  بئله‌لیکله، او، بئله قناعته گلیردی کی، آذربایجان میلّی میثاقی، بو گون بئله قانلی موباریزه فیرتینالاری ایچریسینده آیدین قورتولوش یولو گؤسترن بیر ایستیقلال چیراغی‌دیر. او، یازیردی:

  ” آذربایجان میلّی میثاقی آذربایجان خالقی‌نین بوتون تفکّور، خیال، آرزو، عمل، مقصد و ایدئال‌لارینی، حیس و عقلینه عایید دوشونجه‌لرینی تمثیل ائدن، اونا سعادت قاپی‌لاری آچان، اونون یوکسلیش و بختیارلیق یول‌لارینی آیدینلادان بیر مشعل‌دیر. آذربایجان میلّی میثاقی آذربایجان تورکلوگونون صینیف و جینس منسوبیتینی نظره آلمادان هر بیر فردی‌نین و عومومی هئیتی ایله هامیسی‌نین حیات و سعادت مفکوره‌سی‌دیر. بو حیات و سعادت مفکوره‌سی صونعی بیر سیرا خیالپرست‌لرین فانتزی‌لریندن عیبارت دئییل، اون ایل‌لر، بلکه ده اللی ایل‌لرله داوام ائدن ایجتیماعی، ایقتیصادی، سیاسی، مدنی و ثمرلی بیر موباریزسی‌نین نتیجه‌سی‌دیر ” .

  موهاجیرت دؤورونده ده یالنیز  ” موساوات “-ین آذربایجانچی‌لیق، ایستیقلالچی‌لیق، تورکچولوک و جومهوریتچی‌لیک پرینسیپ‌لرینه صادیق قالدیغینی قئید ائدن میرزه بالا یازیردی کی، م.ا.رسول‌زاده‌ه ایستانبولا گلنه قدر آذربایجان ایستیقلال دؤورونون کئچیجی و تصادوفی بیر حادیثه اولدوغو قناتینه هر یئرده تصادوف اولونوردو. رسول‌زاده‌نین آچدیغی میلّی دعاوا، خوصوصیله اونون بو یؤنده یازدیغی  ” آذربایجان جومهوریتی ”  اثری یئنیدن بوتون دونیانی آذربایجاندان بحث ائتمگه مجبور ائتمیشدی.

  آذربایجان میلّی ایدئیاسینی دایم مودافیعه ائدن محمدزاده حساب ائتمیشدی کی، آذربایجانچی‌لیغین تاریخی بیر میسسیاسی وار و او،   ” موساوات ” -ین  ” یئنی پروقرام اساس‌لاری “-ایندا اؤز عکسینی بئله تاپمیشدی:

 ” آذربایجان قدیم زامان‌لاردان بری تاریخین موختلیف دؤورلرینده اؤزونه‌مخصوص سیاسی وارلیق گؤسته‌ره‌رک موستقیل دؤولت حالیندا یاشامیشدیر. آذربایجان خالقی ایسه موعاصیر میلّت اولماق اوزره زنگین بیر کولتور حیاتینا مالیک بولونموش و بونون منطیقی نتیجه‌سی اولاراق سیاسی بیر ایدئال داشیمیشدیر. بو ایدئالا ترجومان اولان میلّی آذربایجان  ” موساوات ”  خالق فیرقه‌سی ۱۹۱۸-جی ایلده میلّی آذربایجان جومهوریتی ایستیقلالی‌نین اعلانینداکی تشبوثو، بو تشبوثون فیکیردن ایشه کئچیریلمه‌سی یولونداکی فعالیتی و نهایت قیزیل روس ایستیلاسینا قارشی میلّی موجادیله ایشینده گؤستردیگی یول گؤسترن‌لیگی ایله بوتون آذربایجانلی‌لارین بیریجیک سیاسی تشکّولودور ” .

او، داها سونرا یازیردی:

  ” ایستیقلال و میلّی دؤولت ان یوکسک، ان قودسی و ان اینسانی بیر مفکورنی میلّی سرحدلر داخیلینده گئرچکلشدیرمک اوچون بیر واسیطه‌دیر. ذاتاً سیاسی تورکچولوک، میلّی دؤولت قورماق حرکاتی میلّی وارلیغی قوروماق اندیشه‌سیندن و مدنی میلّتچی‌لیگی گئرچکلشدیره بیلمک آرزوسوندان دوغمامیشدیرمی؟  موستقیل و آزاد بیر میلّی دؤولت حیاتی تورک مدنی بیرلیگینی تطبیق ائتمکدن و گئرچکلشدیره بیلمکدن علاوه میلّتین فردلرینی سعادته و ریفاها قوووشدورماق، ایجتیماعی بیر عدالت و برابرلیک قورا بیلمک اوچون ده لازیمدیر ” .

 بئله‌لیکله، او، بئله بیر دوغرو نتیجیه گلیر کی،  “ موساوات “-ین لیدرلیگی ایله آذربایجان خالقی اومّتچی‌لیکدن-ایسلامچی‌لیقدان تورکچولوگه، عومومی تورکچولوکدن آذربایجان تورکچولوگونه-آذربایجان میلّی دؤولتچی‌لیگینه دوغرو بؤیوک بیر یول کئچمیشدیر:  ” اگر او ( ” موساوات “)،  ” ایسلامچی‌لیق ”  دؤوروندن  ” عومومی تورکچولوگه ” ، اورادان دا تورک کولتور بیرلیگینه اساسلانان  ” آذربایجان میلّی دؤولتچی‌لیگینه ”  کئچمه‌میش اولسایدی، یئرینی باشقا ایفراط و غئیری-میلّی فیرقه‌لره وئرجکدی ” .

  بس، سیاسی تورکچولوگون نتیجه‌سی اولاراق مئیدانا چیخان تورک دؤولت‌لری، کونکرت اولاراق آذربایجان تورک دؤولتی موستقیل اولاجاغی تقدیرده هانسی قورولوشا، هانسی سیاسی سیستمه اساسلانمالی ایدی.   ” موساوات “-ین  ” یئنی پروقرام اساس‌لاری “-نا گؤره، موستقیل تورک دؤولتینده نه ایفراط لیبرالیزمه، نه ده کومونیزمه یئر اولمایاجاقدی:

  ” بو قناعتله او، فردی آزادلیق و شخصی مولکیت اساسینی سیاست و ایقتیصاد پرینسیپی اولاراق قبول ائتمکله برابر عصریمیزین گوندن-گونه قووّت‌لنن بیر سنتزی حالیندا اولان همرأی‌لیک (سولیداریزم) سیستمی گرگینجه دؤولتله جمعیتین حاقلارینی تانیییر و اونلارین چارپیشان زومره منفعت‌لری اوزرینده نیظاملاییجی رولونو اویناماغا موکلّف مؤسیس‌لر اولدوغونو قبول ائدیر. بو سورعتله موساواتچی‌لیق میلّی بیرلیک و همرأی‌لیگی اساس اولاراق قبول ائدیر، هر جور صینیف و زومره حاکیمیتینی ردّ ائدیر ” .

 بو پروقراما گؤره، تورک مدنیتینین اینکیشافی و تکامولو، آذربایجان تورکونون سعادتی و ریفاهی بئله بیر میلّی همرأی‌لیک سیستمی داخیلینده مومکون‌دور. محمدزاده بو مسله‌ده ده  ” موساوات “-ین یئنی پروقرامیندان چیخیش ائتمیش و رسول‌زاده‌نین ایره‌لی سوردوگو میلّی همرأی‌لیک (سولیداریزم) ایدئیاسینی مودافیعه ائتمیشدی. آرتیق بورادا فردی آزادلیق و مولکیتی ایله یاناشی، عومومی‌نین منفعتی ده واردیر. او یازیر:

” بو تزده جمعیت ده (بوتون) وار، فرد ده (تک). فردی حوریت و مولکیت، عومومون، بوتونون، دؤولتین – میلّتین عالی منافع‌لرینه ضرر وورمامالی‌دیر. اونا گؤره میلّت-دؤولت فردی حوریت و مولکیت‌لری کونترول ائتمک حاقّینا مالیک‌دیر ” .

     محمدزاده آذربایجان تورکچولوگو، آذربایجان ایستیقلالچی‌لیغی، تورک بیرلیگی ایدئیالاری ۱۹۵۰-جی ایل‌لرده قلمه آلدیغی مقاله‌لرینده ده اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. ۱۹۵۰-جی ایل‌لرده  ” آذربایجان ”  درگیسینده قلمه آلدیغی  ” قافقاز ایسلام اوردوسو ” ،  ” ایستیقلال ظفری‌نین داستانی ” ،  ” محمد امین رسول‌زاده‌ ”  و باشقا مقاله‌لرینده آذربایجان میلّی ایدئیاسینی اینکیشاف ائتدیرن محمدزاده بیرمعنالی شکیلده ایستیقلالچی مؤوقعیینی سونا قدر قورویوب ساخلامیشدیر.  ” قافقاز ایسلام اوردوسو ”  مقاله‌سینده تورکیه‌نین آذربایجان جومهوریتینه حربی یاردیمینی عئینی میلّتین بیر-بیرینه قوجاق آچماسی کیمی دَیرلندیرن محمدزاده یازیردی:

 ” تاریخی وظیفه‌سینی شرفله یئرینه یئتیریب گئدن قافقاز ایسلام اوردوسو اؤزوندن سونرا گنج میلّی بیر اوردونو نووه‌سینی یاراتمیشدی. بو اوردونون تأمین ائتدیگی نیظام و اینتیظام سایه‌سینده اینگیلیس ایشغال اوردوسو کوماندان‌لیغی آذربایجان ایستیقلالینی تانیماقدا ایلک آددیم اولاراق آذربایجان حؤکومتینی یئگانه مشروع (قانونی) مقام اولاراق اعلان ائتمیشدیر ” .

  اونون فیکرینجه، ۲۷ آوریل فاجیعه‌سی‌نین کومونیست‌لرین هر یئرده چیغیردیقلاری و باغیردیقلاری کیمی، آذربایجان کندلی و ایشچیسی‌نین اینقیلابی دئییل، ساده روسیه اوردوسونون وحشیجه ایستیلاسی اولماسی هر کسه آیدین و آچیق‌دیر. بونو نظره آلاراق، او قئید ائدیردی کی، آذربایجان تورک خالقی‌نین معصومانه آخان قانیندان یارانان میلّی اینتیباه روس آغالیغی‌نین سون قبیر داشی اولاجاقدیر:

 ” ائی تورک خالقی! سنی آزاد ائده‌جک و خوشبخت یاشاداجاق موباریزیه بوتون قووّتله حاضیرلاش، سنی بو موباریزه خیلاص ائده‌جکدیر! آذربایجانین ایستیقلالینی بیر دفعه قوردون، ایکنیجی دفعه ده قورماق باجاریغینا مالیک‌سن. دوشمنینی تانی، میلّی اینتیباهینی یوکسلت، حاق سنینله‌دیر ” .

  محمدزاده‌نین دونیاگؤروشونده مارکسیزم-لنینیزمین، بولشویزمین تنقیدی ده موهوم یئر توتموشدور. ۱۹۵۵-جی ایلده مونیخ‌إه  ” قورتولوش ”  رادیوسوندا یاییملانمیش  ” آذربایجاندا آزادلیق یوخدور ”  مقاله‌سینده محمدزاده بیان ائدیردی کی، سووئت روسیه‌سی‌نین ایشغالیندان سونرا آذربایجان تورکو ان بسیط اینسانی حوقوق‌لاریندان بئله محروم ائدیلمیشدیر:

  ” یوخ یوردداشلاریم، بولشویک‌لرین قیزیل یالان‌لارینا اینانمایین. یاشادیغینیز حیات آزادلیق حیاتی دئییل. اورادا امک ده آزاد دئییل، دیلک ده آزاد دئییل، اینسان دا آزاد دئییل. امگین و دیلگین آزاد ساییلا بیلمه‌سی اوچون هر شئیدن اوّل اینسانین اؤزو آزاد اولمالی‌دیر. اینسان بوتون حوقوقی، مدنی، ایقتیصادی و باشقا اینسانی حاقلارا مالیک اولمالی‌دیر ” .

  اونا گؤره، بوتون بو حوقوق و آزادلیق‌لار ایسه آذربایجاندا یوخدور، چونکی بولشویک‌لر بونو آذربایجانلی‌لارین ال‌لریندن زورلا آلمیشدیر. او، یازیردی:

  ” هر شئی کومونیست پارتیاسی‌نین و حؤکومتی‌نین مالی‌دیر. و مملکت اونلارین بیر مالیکانه‌سی‌دیر. تیجارت آلت‌لری ده اونلارین اینحیصاریندادیر. سیز یئتیشدیردیگینیز محصول‌لاری یوخ قیمتینه اونلارا تسلیم ائتمک مجبوریتینده‌سینیز. هله ایسته‌دیگینیز و مؤحتاج اولدوغونوز محصولو یئتیشدیرمک آزادلیغینا دا صاحیب دئییلسینیز ” .

  محمدزاده دئییردی کی، بو حقیقتی، یعنی سؤزده فهله و کندلی‌نین آزاد اولماسینی اصلینده ایسه حاکیمیتین بیر قروپون الینده جمع‌لشمه‌سینی بولشویک‌لرین لیدری لنین بئله قبول ائتمیشدیر. بئله کی، لنین  ” نه ائتمه‌لی؟ ”  اثرینده یازیر کی، فهله و کندلی‌یه آزادلیق وئرمک، اوسته‌لیک اونلارا حاکیمیتده حؤکومت ایشلری اعتیبار ائتمک اولماز. محمدزاده‌یه گؤره، لنین‌ین بو فیکیرلری  “NEP”  دؤورونده بوتون چیلپاق‌لیغی ایله ایثبات ائدیلدی:

  ” عزیز یورداش‌لاریم! گؤرورسونوز کی، بولشویکلر آزادلیق دوشمنی اولدوقلارینی اؤزلری ده بویون‌لارینا آلیرلار. بونون بیر حقیقت اولدوغونو لنین‌ین سؤزلری و اونون قانلی وصیتینی یئرینه یئتیرن استالین‌ین قانلی ایجرااتی دا ثوبوت ائتدی. آزادلیق سایه‌سینده اونلارین قانلی دیکتاتورالارینا سون قویاجاغیمیزی بیلدیکلری اوچون بولشویک‌لر سیزی بوتون حاقلاردان و واسیطه‌لردن محروم ائتمیشلر. اونلارین الینیزدن  آلدیقلاری یالنیز امک و دیلک آزادلیغی دئییلدیر. یعنی سیز یالنیز ایقتیصادی آزادلیقدان محروم دئییلسینیز. بولشویکلر سیزین طبیعی و اینسانی حاقّینیز اولان دیله‌دیگینیز کیمی اینانماق، دوشونمک، ییغیلماق، دانیشماق، یازماق و جمعیت قورماق آزادلیق‌لاریندان دا محروم ائتمیشلر. یعنی سیز بولشویک‌لردن باشقا بیر شئیه اینانا بیلمزسینیز ” .

  محمدزاده یارادیجی‌لیغیندا تورکچولوک و تورانچی‌لیغین تورک خالق‌لاری اوچون هانسی: سیاسی یوخسا، مدنی بیرلیک معناسی داشیماسی ایله باغلی مؤوجود اولان فیکیرلری دیرلندیرمگه و بو مسله‌ده توتدوغو  مؤوقعیی ایفاده ائتمگه چالیشمیشدی. محمدزاده هله، ۲۷ آوریل ایشغالینا قدر تورکچولوگون/تورانچی‌لیغین تبلیغاتچیسی اولموشدور. او، حساب ائدیردی کی، آذربایجان تورکلری تورکچولوک شوعورو ایله مئیدانا آتیلمیش، آذربایجان تورکلوگو ایلک اوّل موستقیل و حورّ بیر جومهوریت ووجودا گتیرمیشدیر:

” آذربایجان تورکلوگو شرق عالمینده یئنی بیر تاریخ ووجودا گتیرمیش، تورک-توران تاریخینده یئنی بیر اینتیباه  دؤورو یاراتمیشدیر ” .

       میرزه بالا محمدزاده حساب ائدیردی کی، چاغداش دؤورده تورک فدراسیونو، تورک بیرلیگینی ووجودا گتیرمک اوچون، اوّلجه اورتاق بیر دیل، دین و مدنیت صاحیبی اولان خالق‌لار آراسیندا بیرلیک اولمالی‌دیر. بو ایسه دینی بیرلیکدن چوخ، میلّی بیرلیکله مؤوجود اولا بیلر. او، یازیردی:

 ” یالنیز بو موناسیبت بوتون موسلمان‌لاری مکانیکی بیر صورتده بیرلشدیرن  ” ایتیحادی-ایسلام “-دان عیبارت اولا بیلمز.  ” ایتیحادی-ایسلام ”  غئیری-مومکون بیر میف، بیر اعتیقاددیر. عکسینه، بوتون تورکلرین، بوتون فارسلارین، بوتون عرب‌لرین جانلی بیر ووجود کیمی بیرلشمه‌لری هم مومکون، هم ده آرزو ائدیلن‌دیر. موسلمان اولان میلّت‌لر بیرر میلّت و بیرر میلّی حؤکومت حالینا گلدیکدن سونرا بئله  ” ایتیحادی-ایسلام ”  دئییل، ایسلام ایتّیفاقی مومکون حادیثه  اولا بیلر. آنجاق بئله بیر سیاسی ایتّیفاق مؤوجود اولماسا دا مدنی بیر ایتّیفاق واردیر و اولمالی‌دیر. بوتون تورکلر اؤز آرالاریندا بوتون دونیا فدراسیونونا بیر آددیم آتماق اوچون بیر فدراسیون یاراتمالی‌دیرلار.  ” یئنی توران بیرلیگی ”  آنجاق موستقیل تورک حؤکومت‌لری‌نین فدراسیونو شکلینده تصوور اولونا بیلر کی، آذربایجان دا بو موستقیل توران سیلسیله‌سی‌نین موهوم بیر حلقه‌سی دیر ” .

  او، یازیردی کی، هله تزار روسیه‌‌سی‌نین داغیلماسی عرفه‌سینده تورکچولر و تورانچی‌لار واحید تورک دؤولتی‌نین قورولماسی ایستگینده بولونسالار دا، بونون ایمکان‌سیز اولدوغونو آنلامیشدیلار:

  ” روسیه‌نین خارابالیق‌لاری اوزرینده واحید دئییل، آیری-آیری تورک دؤولت‌لری قورولور و یاخود قورولماق ایسته‌نیر. دونیا تورکلری‌نین ژئوپولیتیک وضعیتی، جوغرافی وضعیت اعتیباریله داغینیق و بیر-بیری‌لریندن اوزاق اولمالاری، اونلاری آیری-آیری دؤولت‌لر قورماغا سؤوق ائتمیشدی. دوغرودور،  ” موساوات ”  فیرقه‌سی بو وضعیتی نظره آلمیش و بو میلّی دؤولت پرینسیپینی دیله گتیررکن بیر گون بو دؤولت‌لرین فدراسیون یاراداجاقلارینی تصوور ائتمیشدی. فقط او  ” بیر گون ”  اوزاق، بو گون ایسه یاخین ایدی. تورک دونیاسی‌نین ژئوپولیتیک وضعیتی، مدنیت و کولتور خوصوصوندا عئینی مفکوره، غایه و تاکتیک صاحیب موختلیف تورک ائل‌لرینی سیاسی-دؤولتچی‌لیک ساحه‌سینده محلّی یوردچولوق-وطنچی‌لیک یولونا سؤوق ائتمیشدی ” .

اونون فیکرینجه، بیر بوتون حالدا باشلایان تورک میلّی حرکاتی‌نین آیری-آیری یوردچولوق و میلّی دؤولتچی‌لیک حالینا گلمه‌سینده سیاسی، جوغرافی، ایقتیصادی و استراتژی سبب‌لر موهوم رول اوینامیشدی.

  محض بو سبب‌لرین نتیجه‌سی‌دیر کی، تورکیه ده میلّی حرکاتا باشلایان‌لار یالنیز تورکیه تورکلرینی دوشونموش، اونلارین پروقرامیندا تورکیه خاریجینده کی  تورکلردن بحث اولونمامیش، حتّی تورکیه میثاقی-میلّینی گئرچکلشدیرمک اوچون غربی اوروپا ایمپریالیست‌لری ایله دؤیوشده تورکوستان، قیریم، ایدیل-اورال و آذربایجان تورکلری‌نین موباریزه آپاردیقلاری روسیه ایله موتفیق اولماق مجبوریتینده قالمیشدی. تورکیه جومهوریتی قورولدوقدان سونرا دا بو پروسه داوام ائتمیش و تورک بیرلیگی اوغروندا موباریزه آپاران  ” تورک اوجاغی ”  اوّلجه فعالیتینی تورکیه ایله محدودلاشدیرمیش، داها سونرا ایسه بیر مودت قاپانمیشدیر. محمدزاده یازیر:

  ” آرتیق تورکیه ده بیر تورکیه تورکچولوگو دوغموشدو و بو حالین جیغیریندان ساپمیش بیر خطاسی اولماق اوزره  ” آنادولو میلّتچی‌لیگی ”  اپیزودو دا موشاهیده ائدیلمیشدی.  ” آنادولو ”  مجموعه‌سی اطرافیندا توپلانان بیر قروپ ضیالی‌لاردان عیبارت زومره‌نین ایره‌لی سوردگو ایدیعایا گؤره تورکلوک بیر میلّت دئییل، بیر عیرق‌دیر و بو عیرقه آنادولو، آذربایجان، تورکوستان و ای.آ. کیمی میلّت‌لر داخیل‌دیر ” .

  دوغرودان دا بو دؤورده، تورکچولوگون ایدئولوقو ساییلان ض.گؤک‌آلپ بئله تورکچولوگون و تورانچی‌لیغین رئال سیاسی-ایدئولوژی هدفی کیمی تورکیه‌چی‌لیگی گؤتورموشدو. اونون فیکرینجه، اوزاق گله‌جکده اوغوزچولوق و داها سونرا تورانچی‌لیق مومکون‌دور کی، بو ایسه داها چوخ سیاسی دئییل، مدنی بیرلیک ماهیتلی ایدی. گؤک‌آلپ یازیر:

  ” یوز میلیون تورکون بیر میلّت حالیندا بیرلشمه‌سی تورکچولر اوچون قووّتلی بیر جوشقونلوق قایناغی‌دیر. توران مفکوره‌سی اولماسایدی، تورکچولوک بو قدر سورعتله یاییلمایاجاقدی. بونونلا برابر، کیم بیلیر، بلکه گله‌جکده توران اولکوسونون گئرچکلشمه‌سی ده مومکون اولاجاقدیر ” .

  م.ب.محمدزاده قئید ائدیردی کی، آرتیق تورکچولوک-تورک بیرلیگی کیمی رومانتیک تورانچی‌لیق دا اسکی معناسینی تامامیله دییشدیرمیشدی. تورکچولوک و تورانچی‌لیق مسله‌سینده،  “ موساوات “-ین ۱۹۳۶-جی ایلده قبول ائتدیگی  ” یئنی پروقرام اساس‌لاری “-نا گؤره، عومومی تورکچولوکله  آذربایجانچی‌لیغی ایدئال بیر صورتده بیرلشدیرمگه نایل اولماق لازیم ایدی. یعنی موساواتچی‌لار تورک مدنی بیرلیگینه صادیق و باغلی قالماقلا یاناشی، موستقیل آذربایجان تورکچولوگو ایدئیاسینی مودافیعه  ائدیردیلر. او، یازیردی:

  ” موساواتچی‌لیق بؤیوک تورک کولتورونه باغلی، میلّی، مدنی و اینسانی دَیرلری منیمسه‌ین، حورّیّت، جومهوریت و ایستیقلال ایدئالینا صادیق آذربایجان وطن‌سئورلیگی‌دیر. بؤیوک تورکلوگه منسوب بیر مملکت اولماسی سببیله آذربایجان دیگر تورک ائل‌لری ایله کولتورل صورتده باغلی‌دیر. بو باغلی‌لیغین بوندان اول اولدوغو کیمی، بوندان سونرا دا قورونماسینی موساواتچی‌لیق جیدیتله مودافیعه  ائدر” .

  میرزه بالایا گؤره، تورکچولوک ان یوکسک سعادت ماهیتینده اولدوغو اوچون، میلّییته باغلی قالماق، میلّت کیمی یاشاماق، یابانچی‌لاشماقدان قورتولوب میلّته دؤنمک، منسوب اولدوغو میلّت تورک اولدوغو اوچون، تورکلشمک، تورک اولاراق یاشاماق، تورک اولاراق قالماق دئمکدیر. تورکچولوگون هدفی اولان تورانچی‌لیغین مقصدی شوروی ایمپراتورلوغونو پارچالاماق، شوروی اسارتی آلتیندا اینله ین اسیر میلّت‌لری قورتارماق، موسکونو دونیا صولحو اوچون تهلوکه تشکیل ائتمه‌یه‌‌جک بیر حالا گتیرمکدیر کی، بو دا تورک دونیاسی‌نین، او جومله دن ده تورکیه‌نین امین-آمانلیغی دئمکدیر.

  میرزه بالا هله،  ۱۹۱۸-جی ایلین اوّل‌لرینده تیفلیسده قافقاز کونفدارسیونونون قورولماسی مقصدی ایله یارادیلان تبلیغاتچی‌لار قروپونون عوضوو کیمی فعالیت گؤستره‌رک قافقاز فدراتیو جومهوریتی‌نین یارادیلماسینا چالیشمیش، قافقازدا بیرلیگین، برابرلیگین قورونوب ساخلانیلماسی مقصدی ایله یارادیلان قافقاز طلبه‌لری‌نین مرکزی کومیته سی‌نین روسجا-تورکجه یایینلادیغی آیلیق  ” گنجلر صداسی ”  درگیسی‌نین اؤنملی یازارلاریندان بیری اولموشدور. میرزه بالا بو کومیته هئیتی ایله بیرگه قصبه‌لرده، کندلرده، فابیرک‌لرده تبلیغات آپاراراق قافقاز فدراتیو جومهوریتی‌نین یارادیلماسی ایستیقامتینده اؤنملی رول اوینامیشدی.

  بو مسله ده ده رسول‌زاده ایدئیالاری‌نین داوامچیسی اولان محمدزاده، قافقازچی‌لیق ایدئیاسینی موهاجیرتده یاشادیغی دؤورده ده داوام ائتدیرمیشدیر. خوصوصیله ده، ۱۹۳۰-جو ایل‌لرده تشکولو و فعالیتینده آذربایجان سیاسی موهاجیرلری‌نین ده یاخیندان ایشتیراک ائتدیگی  ” قافقاز کونفدراسیون شوراسی ”  فعالیته باشلامیشدی.‌

  قافقاز خالق‌لاری‌نین جوغرافی، ایقتیصادی و تاریخی علاقه‌لرینی اونلارین بیرلیکده یاشاماسینی شرطلندیرن عامیل سایان محمدزاده گؤستریردی کی، قافقاز خالق‌لاری آیریلدیقلاری زامان اسارته دوشموش، بیرلشدیکلری زامان قورتولموشلار. اونون اوچوندور کی، تورکیستاندا، قوزئی قافقازدا، ایدیل-اورالدا  ” پارچالا و حؤکم ائت ”  سیاستینی تطبیق ائدن موسکو همیشه زاقافقازیادا بیرلیگی انگلله‌میشدیر.

   “ موساوات “-ین ۱۹۳۶-جی ایلده ورشودا کئچیریلن ۳-جو قورولتایی‌نین  ” یئنی پروقرام اساس‌لاری‌”-نا گؤره، آذربایجان تورکلری موستقیل‌لیک الده ائتمک اوچون قافقازین دیگر میلّت‌لری ایله بیر یئرده موباریزه آپارمالی و حتّی اونلارلا کونفدراتیو دؤولتده بیرلشمگی بئله ایستیثنا ائتمه‌ملی ایدی. محمدزاده ده موساواتین  ” یئنی پروقرام اساس‌لاری ”  پروقرامیندان چیخیش ائده‌رک قئید ائدیردی کی، آذربایجان میلّی ایدئیاسی‌نین مؤوجودلوغونا سبب ایسه شرقی اوروپا ایله یاخین شرقی بیرلشدیرن و خزرله قارا دنیز آراسیندا یئرلشن قافقازین آیریلماسی غئیری-مومکون اولان بیر عوضوودور:

 ” قافقاز میلّت‌لری موختلیف باغلارلا بیر-بیرلرینه او قدر باغلی‌دیرلار کی، هامیسی موستقیل و همرأی اولمادان هئچ بیری آزادلیغینی قورویا بیلمیر. آذربایجان مسله‌سی بوتون قافقاز مسله‌سی‌نین بیر پارچاسی‌دیر. قافقازدا موستثنا و نوفوذلو بیر یئر توتان آذربایجان اؤز ایستیقلالینی الده ائدیب قوروماق اوچون قافقازین دیگر میلّت‌لری ایله ال-اله یورومک مجبوریتینده دیر ” .

    قافقاز خالق‌لاری‌نین بیر گون یئنیدن اؤز موستقیل‌لیگینی الده ائده‌جگینه اینانان موتفکّیر، ۱۹۵۸-جی ایلده قلمه آلدیغی   ” قافقاز ایستیقلال اعلانی‌نین ۴۰-جی ایل‌دؤنومو موناسیبتی ایله ”  آدلی مقاله‌سینده یازیردی کی، بو گون قافقاز روسیه‌نین ایشغالی آلتیندا اولسا دا، آنجاق عوصیان حالیندادیر:

  ” قافقاز بو گون بولشویک‌لرین حاکیمیتی آلتیندا میلّیت و ایستیقلال آتشی ایله توتوشموش بولونویور. بولشویک ایستیلاسی‌نین آرادان قالخماسی ایله قافقاز خالق‌لاری‌نین الده ائده‌جکلری باغیمسیزلیق و حورّیّت یاخین شرقی ده راحاتا قوووشدوراجاقدیر. بو اعتیبارلا بو گون سووئت‌لر بیرلیگی‌نین حربی بازاسی اولان قافقاز بو ایشغالدان قورتولدوقدان سونرا بوتون دونیا اوچون بیر باریش و گوون عونصورو اولاجاقدیر ” .

  اونون دونیاگؤروشونده میلّی مدنیت، میلّی اخلاق مسله‌لری ده موهوم یئر توتموشدور. محمدزاده دوغرو یازیردی کی، هر بیر میلّت ماهیتجه ده، فورماجا دا میلّی مدنیتدن چیخیش ائتملی‌دیر. عکس تقدیرده میلّی مدنیتدن اوزاق قالان بیر دؤولتده قاجارلار دا، عوثمانلی‌لار دا اولدوغو کیمی، اوچوروم‌لار یارانار و عوصیان‌لار چیخار:

  ” اسکی سارای ذهنیتیله  ” ماهیتی ”  و هر شئیی کندی‌لریندن عیبارت بیلن کومونیست‌لر چوخ درین غفلت ایچریسینده ایدیلر. آذربایجانین حقیقی وضعیتینی اوبیئکتیو باخیشلا گؤره بیلمه‌دیکلریندن فیکیرلرینده ایصرار ائدیردیلر. حالبوکی شکیلجه و ماهیتجه تورک اولان آذربایجان مدنیتی یئنی شراییط ایچریسینده بو مدنیتی ماهیتجه داها چوخ تورکلشدیرمیش و میلّی‌لشدیرمیشدیر ” .

  او،  میلّی قووّه‌لرین اوّلجه عرب الیفباسیندان لاتینا کئچیلمه‌سینه اعتیراض ائتمه‌لرینه سبب اولاراق، بولشویک‌لرین مکرلی نیت‌لرینی و بونون آذربایجان ایله تورک دونیاسی آراسیندا علاقه‌لره ضربه اولماسینی گؤسترمیشدی. او، دوغرو یازیردی کی، سووئت ایدئولوق‌لاری روس‌لاشدیرما نتیجه‌سینده یاری روسجا، یاری تورکجه اولان  ” اینترناسیونال ”  دیل یارادیردیلار.

  عومومی‌لیکده، محمد‌زاده‌‌نین مودافیعه ائتدیگی ایدئیالارین اساسیندا آذربایجان تورکچولوگو و ایستیقلالچی‌لیق دایانمیشدیر. اونون  دونیاگؤروشونده  ” میلّی آذربایجان ” ،  ” آذربایجانچی‌لیق ” ،  ” آذربایجانیزم ” ،  ” آذربایجان میلّی ایدئیاسی ”  دئدیکده ده، یالنیز  عومومی تورکچولوگون دوغوردوغو و اونون موستقیل بیر حیصه‌سینه چئوریلمیش آذربایجان تورکچولوگو ایفاده اولونموشدور. آنجاق اونون سیاسی فلسفه‌سینده آذربایجانچی‌لیق یالنیز تورکچولوکله محدودلاشمامیش، عئینی زاماندا ایستیقلالچی‌لیغی، موساواتچی‌لیغی، خالقچی‌لیغی و دؤولتچی‌لیگی ده اؤزونده عکس ائتدیرمیشدیر. محمدزاده آذربایجانچی‌لیق و تورکچولوک آراسینداکی موناسیبت‌لره خوصوصیله دیقت ائتمیشدیر. بونا سبب ده، بیر چوخ‌قووّه‌لرین مومکون اولدوغو قدر آذربایجانچی‌لیغی تورکچولوکدن اوزاقلاشدیرماق جهدلری ایدی. او، یازیردی:

  ” آذربایجانچی‌لیق ایدئیاسینی اورتایا آتماقلا بیز هئچ ده تورکچولوگو اینکار ائتمیریک، آنجاق آذربایجان وطنی ایدئیاسینی بیرینجی یئره کئچیریر، آذربایجانین جوغرافی سرحدلری داخیلینده میلّتین یئکدیل‌لیگینی و وحدتینی بیرینجی درجه‌لی وظیفه  کیمی ایره‌لی سوروروک‌” .

  او، آذربایجان میلّی ایدئیاسیندان (آذربایجان تورکچولوگو و ایستیقلالچی‌لیق) سونرا ان چوخ دیقت ائتدیگی ایدئیالار تورانچی‌لیق/ تورکچولوک، قافقازچی‌لیق و میلّی همرأی‌لیک (سولیداریزم) اولموشدور. محمدزاده اوچون تورانچی‌لیق/تورکچولوک آذربایجان تورکچولوگونو و ایستیقلالچی‌لیغی آیاق اوسته توتماق اوچون اساس نووه حساب اولونوردو. چونکی تورانچی‌لیق/تورکچولوک آذربایجان تورکچولوگونون و میلّی ایستیقلالچی‌لیغیین وار اولما سببی ایدی. اگر تورکچولوک ضعیفله‌ینده ده، گوجلننده ده بوندان ان چوخ تاثیرلنن محض آذربایجان تورکچولوگو ایدی.

   قایناق‌لار

  • محمدزاده م.ب آذربایجان میلّی میثاقی. ۲۸ ماییس ایستیقلال بیاننامه‌سی‌نین تحلیلی. «آذربایجان» ادبی-بدیعی ژورنالی، نؤمره‌۴، باکی، ۱۹۹۱
  • محمدزاده م.ب. میلّی آذربایجان حرکاتی. باکی، نجات، ۱۹۹۲
  • گؤک‌آلپ ض. تورکچولوگون اساس‌لاری. باکی، معاریف، ۱۹۹۱
  • محمدزاده م.ب. میلّی آذربایجان حرکاتی. باکی، نجات، ۱۹۹۲
  • محمدزاده.م.ب. تورکلوک و کومونیزم. «آذربایجان» درگیسی، ییل:۱۹، سایی ۲۰۱، آنکارا ۱۹۷۰، ص.۴
  • احمدلی. ر. میرزه بالا محمد‌زاده‌‌نین ایجتیماعی-سیاسی گؤروش‌لری.باکی، اوزان، ۲۰۱۷
  • محمدزاده‌ م.ب. «ماورایی – قافقاسیا  فدراسیاسی ندن داغیلدی؟»، «قورتولوش» درگی‌سی، ییل:۳، سایی: ۲۱، تمموز-آقوستوس، برلین،  ۱۹۳۶، ص.۱۴
  • محمدزاده م.ب. میلّی آذربایجان حرکاتی. باکی، نجات، ۱۹۹۲
  • محمدزاده م.ب. قافقاز ایستیقلال اعلانی‌نین ۴۰-جی ایل‌دؤنومو موناسیبتی ایله. «درگی»، ییل: نؤمره۱۲، مونیخ ۱۹۵۸، ص.۳-۱۷
  • محمدزاده م.ب. کؤیلو حرکاتی. لنین میلّی سیاستی. باکی، ۲۰۰۷، ص.۵۳
  • محمدووا فاتیمات. آذربایجان موهاجیرتی‌نین کولتورولوژی ارثینده دیل پروبلمی. باکی، «علم»، ۲۰۰۹، ص.۵۶
  • محمدزاده‌ م.ب. سوویئت آذربایجاندا تورک دیلی‌نین روسلاشدیرما و ایمحا سیاستی حاقّیندا. قورتولوش، برلین، ۱۹۳۶، نؤمره۲۰، ص.۵۶
  • محمدزاده‌ م. ب. آذربایجان میثاقی-میلّی‌سی. آنکارا، ۲۰۰۲، ص.۵۴
  • محمدزاده م.ب. قافقاز ایسلام اوردوسو. آذربایجان موهاجیرت ارثی. باکی، «علم و تحصیل»، ۲۰۱۱، ص.۵۸
  • محمدزاده م.ب. آذربایجاندا آزادلیق یوخدور. آذربایجان موهاجیرت ارثی. باکی، «علم و تحصیل»، ۲۰۱۱، ص.۵۱
  • محمدزاده م.ب. مارت گونلری. «ایستیقلال» قز.، ۳۱ مارت، ۱۹۲۰، نؤمره۱۲
  • رسول‌زاده م.ا. اثرلری (۱۹۰۳-۱۹۰۹). ۱-جی ج.، ۲-جی جیلدده، باکی: آذرنشر، ۱۹۹۲، ص.۸
  • محمدزاده‌ م.ب. رسول‌زاده محمدامین. «درگی»، ییل: ۱ اوجاق-مارت، مونیخ، ۱۹۵۶، ص.۱۳۷
  • محمدزاده م.ب. آذربایجان چاغیرییور، «آچیق سؤز» قزئتی، ۰۴.۰۱.۱۹۱۸
  • محمدزاده م. ب. آذربایجان میلّی خارتیاسی. ۲۸ ماییس ایستیقلال بیاننامه‌سی‌نین تحلیلی. «آذربایجان» ادبی-بدیعی ژورنالی، نؤمره ۴، باکی، ۱۹۹۱، ص. ۱۳۸-۱۳۹
دوکتور فایق علی اکبرلی

کؤچورن: عباس ائلچین

بیشتر بخوانید

زینال تنهایی به اتهام نشر اکاذیب به جزای نقدی محکوم شد.

  اؤیرنجى : زینال تنهایی فعال ملی آزربایجانی ساکن تبریز توسط شعبه ۱۱۲ دادگاه کیفری …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *