هورریلر خزر دنیزی ایله دجله چایی­نین قیراقلارینا قده­ر اوزانان بیر یورددا یاشایان خالقلارین آدی­دیر. هورریلر ۲۵۰۰ ایل میلاددان اؤنجه بو یئرلرده یاشاییردیلار. اونلارین یاشاییش یوردلاری زاگروس داغلاریندان توتوب – مدیترانه ساحیللرینی ده احتوا ائدیردی. هورریلر ۲۵۰۰ ایل میلاددان اؤنجه بورالاردا یاشاسالار دا، ۱۶۰۰ الی ۱۲۰۰ میلاددان اؤنجه ایللر آراسیندا بیر مدنیت قوروب، خاقانلیقلارینی قوردولار. بو یوردلار تاریخ بویو هورریلر اؤلکه­سی کیمی قلمه آلینمیشدیر. هورریلر ۱۵ یوزایل میلاددان اؤنجه مصر و بابل مدنیتینه بیر رقیب اولورلار.

هورریلرین دیلی بوگون آرادان گئدیبدیرسه ده، دیلچیلر هورریلر دیلی ایله قافقاز دیللری آراسیندا اولان باغلیلیغی قبول ائدیرلر. هئتیتلرین باشکندی اولان خاتوشا شهریندن تاپیلان میخی کتیبه­لردن آلینان معلومات گؤسته­ریر کی هورریلر هئتیتلردن اؤنجه داها آرتیق و قاباقجیل بیر مدنیته مالیک ایدیلر. اونلار میتان شاهلیغینی تشکیل وئرمیش و اونلارلا یاشاییرمیشلار. دوغرودان دا بوگونه قده­ر بوتون تاریخچی­لر هورریلری میتانلارا باغلی بیر مدنیت تانیتدیرمیشلار.

هورریلر همین تاریخچیلرین دئدیکلرینه گؤره زاگروس داغلاری ایله اورمو دنیزی آراسیندا داها آرتیق یاشامیش و مدنیتلری­نین کؤکلرینی بورادا باغلامیشدیرلار. هورریلر باشقا میلتلریله ده صمیمیتله یاشامیشلار و اونلارلا ساواش و دؤیوشه داخیل اولمامیشلار، بلکه اؤز مدنیتلرینی قوروماق اوچون باشقا میلتلریله صُلح و صفادا یاشاماغا جان آتیرمیشلار. آنجاق هجوملار قارشیندا دا دایانمیشلار.

هورریلرین دیلینی قافقاز دیللریندن بیله­رک، آدلارینی دا اورفا شهریندن – بوگونکو تورفا شهریندن تورکیه­ده – آلینما بیلیرلر. همین دیلچی­لر اونلاری اور یا اورفا شهریندن بیله­رک، آسیانی سویلاریندان دا بیلیرلر. بیر سیرا عالیملر اونلاری آریایی؟! بیلیرلر؛ آنجاق دیللری­نین التصاقی اولدوغو بو تئزی اینانماغا چتینلیک یارادیر. بوغازکوی کتیبه­سی هورریلردن قالان بیر کتیبه اولاراق بوگون چوخلو عالیملرین باخیشینی اؤزونه چکمیش و هورلی – هئتیت خطی کیمی تانینماقدادیر

هورریلر، آت تربیه­سینده اؤزلریندن مهارت گؤسترمیش، اکینچیلیکده ده تانینمیشدیلار. اونلارین آراسیندا قادینلارین آرتیق حُرمتی اولدوغونو دا تاریخچیلر قید ائتمکدن اسیرگه میرلر. اونلارین دینلری حاققیندا دا تاریخچیلر چوخ معلومات وئره بیلمه­میشلر؛ آنجاق هورریلر آراسیندا نئچه تانریچانین اولدوغو اینانیلیر. گونش، یاغیش، اود و گورگوربابا آدلی تانریچالاری­نین اولدوغو اینانیلیر.

هورریلر ایراندا پروتوتورکلردن ساییلاراق، سومرلر، هئتیتلر، قوتتیلر، لوللوبیلر، ماننالار و ساکالار سیراسیندا دایانیرلار. هورریلرین شاهلاریندان بیزه بو آدلار قالمادادیر: تیشاری، اورکیش و ناوار.

هورریلردن تاریخی اثرلر الده واردیر کی بوگون اونلاری اورفا، اورمیه، سلماس و توروسدا گؤرمک مومکوندور. بو یوردلار قاباقجا (میلاددان اؤنجه) ناییر آدلانیرمیشلار. هورریلر ده سومرلر، گوتتیلر کیمی اورتا آسیادان کؤچوب آذربایجانا گلمیشلر. اونلارین باشکندی مختلیف یازیلاردا واشوقاننی – هالور چایی­نین قیراغیندا- یازیلمیشدیر. بیر سیرا تاریخچیلر اونلارین سونرالاردا هئتیت و اورارتو دولتلرینی یاراتماغی دا یازیرلار. هابئله اونلارین سویلارینی گوتتیلر و لوللوبیلردن بیلیب، التصاقی دیللی اولدوقلارینی یازیرلار. حسنلو تپه­سیندن تاپیلان بیر کتیبه ده ۲۴۰۰ ایل میلاددان اؤنجه هورری خاقانی تیشاری­دان قالمیش ساییلیر. ساشارنار – هورریلرین باشقا بیر شاهی – ندان ناوار منطقه سینده ۱۴۵۰ ایل میلاددان اؤنجه­یه باغلی بیر کتیبه ده اله گلمیشدیر. هورریلرین هورپاتیلا آدلی بیر سولاله­لری ده اولموشدور کی نئچه خاقانلارینین آدی بوگونه قده­ر تانینمیشدیر. پروفسور دایسون هورریلر حقینده آراشدیرمالار ایره­لی سورموش و ده­یرلی سونوچلار الده ائتمیشدیر. هورریلرین مدنیتلرینین وارلیغی حسنلو تپه­سیندن تاپیلان جامدا گؤرسه­نیلیر. ۱۹۰۵جی ایلده سلماسین ۱۵ کیلومترلیگینده ایکی اینک، قورشاق، تیر – کمان و قانادلی انسان هیکلینی تاپدیلار. بوگون اورمیه دنیزیندن اوشنویه­یه قدر اوزانان بیر یولدا تاریخی تپه، هورریلر و لوللوبیلره عایید اولاراق ساخلانیلیر. بئله سندلر بوگون هله ده آذربایجانین مختلیف یئرلریندن تاپیلیر. نابوردان علاوه، کرکوک و نوزیدن ده ده­یرلی سندلر اله گلمیشدیر.

اله گلن سندلر هورریلرین ارابه­لردن یارارلاندیقلارینی بللندیریر. “هوراند” کندلریندن اولان “هؤری بره” آدلی بیر ماحال قاراداغ کندلریندن تانینمیش بیر ماحالدیر. بورادا اولان آدلار او جمله­دن “هورات”، “هوری بره”، “هووای”، “هووای دره”، “هورووشه” و باشقا آدلار هورریلردن قالما آدلار کیمی تانینیرلار. تاریخچیلر هورریلرین تاریخینی بئله یازیرلار کی میلاددان ۲۵۰۰ ایل قاباق قافقازدان بیر قبیله کؤچه­رک اورمو اطرافیندا مسکونلاشیرلار. ۱۵۰۰ ایل میلاددان اؤنجه بورالاردا بیر مدنیت یارادیرلار و هورریلر خاقانلیغینی قورورلار. بونلار گوتتیلر و لوللوبیلر سویوندان اولموشلار و دیللری ده اونلارلا قوهوم ساییلیر.

هورریلر ایلک خاقانلاردان ساییلیرلار کی آذربایجاندا مدنیت قورموش و آنادیلیمیزده دانیشمیشلار و کتیبه­لر یازمیشلار. دؤکتور زهتابی دا مختلیف اثرلرینده بونلارا فاکتلار گتیرمیش و اثبات ائتمیشدیر. قاراداغدا اولان چوخلو کندلرین آدلاری هورریلرله باغلیدیر. دیل حقینده اولان آراشدیرمالار ایللردیر کی بونلاری اثبات ائتمیشدیر. بو آدلارین معنالارینی بوگونکو دیلیمیزده تاپماق چتین دئییلدیر. هورات: هورریلرین مقدس آتی دئییلیرمیش. هؤری بره هورریلرین کمینگاهلاری دئییلیرمیش، هوراند گونش یئری دئمکدیر و . . .

Caucas Languages قافقاز دیللری –  بو دیللر اوچ بؤلومه بؤلونور:  قوزئی باتی گروپو  – چرکس و آبخاز دیللری / قوزئی دوغو یللری – بو گروپ ۳۰ دیلدن ده آرتیقدیر، او جمله­دن : لزگی، آوار و داغستان دیللری / قافقاز گونئی دیللری – لاز، گورجی و مینگرلی گروپو.

   هورری دیلینه عایید متنلر ۲۰جی یوزایلین باشلانغیجیندا بوغازکوی آرشیوینده تاپیلدی. بو متن بیر مکتوب اولاراق اککد خطی ایله هورری دیلینده تیشاری آدلی بیر شاهدان  اورکیش و ماواری شاهیندان میلاددان ۳۰۰۰ ایل اؤنجه ده یازیلمیشدیر. “راس الشمرا” یئر قازینتیلاریندان معلوم اولدو کی بو زامانلاردا اوگاریت شهرینده یاشایانلار هورری دیلی ایله قونوشوردولار. “ماری” آرشیویندن تاپیلان متنلر ده داها آیدینلاتدی کی بو زامانلاردا هورری یازیلار چوخوموش. هاتوشاش و بوغازکوی سندلری بو دیلین و خط اوزه­رینده قویدوغو تاثیر داها چوخوموش. بوغازکوی آرشیوینده هورری دوعا کیمی متنلر تاپیلدی. گیل­گمیش ناغیلیندان دا بیر پارچالار اله گلدی. آنجاق اصلی متن هورری دیلینه عایید اولان و اؤنملی اولان متن بیر مکتوبدور کی “توش رانا”- میتان شاهی، اوچونجو آمنوفیس  مصرین فرعونونا یازمیشدیر. بو مکتوب ۱۴۰۰ ایل میلاددان اؤنجه یازیلمیش و “تل­العماره” باشکندی­نین ویرانه­لرینده الده ائدیلمیشدیر. بو متنلر اله گلدیکده بیر سیرا آچیلمامیش قالان سرّلری آچیقلادی، او جومله­دن بیلیندی کی اککد متنلرده ده هورری آدلارین چوخلوغو دانیلمازدیر. نوزی شهریندن اله گلن قایناقلار گؤسته­ریر کی هورریلر بابل ادبی اثرلرینی آلمیش و اؤز اثرلری اولان آت تربیه­سی کیمی بیلیک­لرینی اونلارا آرتیریب آشور و هیتیتلره وئرمیشلر.

هورریلر ثابت و قالارقی بیر امپراتورلوق یاراتماسالار دا، مدنیت یؤنوندن گوجلو ایدیلر. الیمیزده اولان سندلر، سومرجه و یاخود گوتتیلر دیلینده اولان قایناقلار هورریلر حقینده معلومات وئریرلر. اورکیش، ناوار، تیشاری، نامرو و باشقا آدلار هورریلردن قالاراق بوگونه قد­ر آراشدیرمالار داها آز اولموشدور. آنجاق بونلار اساسیندا تدقیقلر و تحقیقلر آپارماق گره­کیر. بو خاقان و یئر آدلارینین بیر سیراسی هله ده معلوم اولمامیشدیر مثلا اورکیش شهری­نین هارادا­ اولدوغو معلوم دئییلدیر. آنجاق اورمودان کرکوک و ایکی چای آراسیندا یاشاماقدا اولدوقلاری اینانیلیر.

اورمو دریاسی اطرافیندا یاشاماقدا اولان هورریلرین دیل قالیقلاری و آدلاری هله ده قالماقدادیر. اونلار میلاددان ایکی مین اؤنجه داها گئنیش یئرلره یاییلیب و آراپخای یا همان کرکوک اطرافیندا یاشامیشلار. کرکوکدا دا بیر سیرا هورریلره عایید سندلر اله گلمیشدیر. باستان­شناسلار میلاددان اوچ مین ایل اؤنجه ده ایکی چای آراسیندا هورریلرین اثرلریندن دانیشیرلار، آنجاق اونلارین امپراتورلوقلاری همیشه کؤلگه آلتیندا قالمیش، تکجه اونلارین کولتورلرینه مراجعه اولونور.

تاریخچی لیک و دیلچی­لیک گؤسته­ریر کی هورریلر یئرلرینی ماننالارا وئرمیشلر و تاریخده آرادان گئتمه­میشلر. بوگون بو آردیجیل قالارقیلیغی دیلیمیزده گؤره بیلیریک. ماننا شاهلاری­نین آدلاری هورریلره چوخ بنزه­ییر، بو آدلاری اورمو دریاچه­سی، قاراداغ، حتا خزر دنیزی اطرافیندا گؤرمک اولور. ایکی چای آراسیندا دا هورریلره باغلی آدلار اورتایا گلمکده­دیر. یئنی تاپیلان لوحه­لر کرکوکدا، حتا کاپادوکیه لوحه­لرینده هورریلردن خبر وئریر. “نامار” آدی ایلک اؤنجه “ناوار” اولاراق، داها سونرالار “نامرو” آدلانمیشدیر و بوگون ده بئله اوخونور.

بوغازکوی­دن تاپیلان سندلر هورریلر حاققیندا یئنی معلوماتلاری آراشدیرماق اوچون یوللاری آچیر. بو التصاقی دیللردن اولدوغونو آیدینلاشدیریر. اردبیل اطرافیندا تاپیلان یئر قازینتیلاریندان مگالیتیک اثرلر اساسیندا هورریلردن قالماسینی ادعا ائتمک اولار. “شهر یئری” بونلاردان قالان اثر کیمی بوتون دونیا باستان­شناسلارینین دقتینی جلب ائتمیشدیر.[۱]اردبیلده اولان هوراند، هیر و حور آدلاری ۴ مین ایل بوندان اؤنجه­یه عایید اولاراق، هورریلرین تاریخینی آیدینلیغا چیخاریر.

   آراشدیریجیلار بوغازکوی اطرافیندا تاپیلان سندلر اوزه­رینده چوخ دایانیرلار. اونلار اینانیرلار کی هورریلر میلاددان ایکی مین ایل اؤنجه میتان مدنیتینی یاراتدیلار. هیتیلر اوزه­رینده ده تاثیر بوراخدیلار. هئیتلر، مورسیلیس زامانی ۱۵۹۵ ایلینده بابله هجوم آپاریب، قاییدیش زامانی هورریلرله اوز اوزه گلمیشلر. هاتوشا  بوغازکوی داشلاریندا تاپیلان یازیلی قایاداش یازیلاریندا هورریلرین یاخشی دورومدا اولدوقلاری بللی­دیر. اونلار بو یوردلاردا ممتاز بیر دورومدا یاشاییرمیشلار.

هورری دیلی هورریلره باغلی اولاراق ۲۳۰۰ ایل میلادان اؤنجه ایکی چای آراسینا گلمیش و مین ایل میلاددان قاباق آرادان گئتمیشلر. بوگون بوتون دیلچیلر هورری دیلینی هورو – اورارتو دیلیندن بیله­رک، قافقاز دیللری­نین داللاریندان بیلیرلر و اونو یاپیشقان یا التصاقی تانیییرلار. هورریلر ۲۰۰۰ ایل میلاددان اؤنجه میخی خطینی قبول ائتمیش، آز سندلر الده اولسا دا، سومر دیلی­نین و خطی­نین داوامی بیلیرلر.

[۱]  ) تاریخ پیشرفت علمی وفرهنگی بشر، ازانتشارات یونسکو، ترجمه پرویز مرزبان، جلد اول بخش دوم- قسمت اول، ص ۳۲-۳۱-۳۰.

قایناقلار :                                                                                                  

پروفسور محمد تقی زهتابی، تاریخ قدیم ترکان ایران، تبریز، ۱۳۷۶٫

عزت الله نگهبان، ظروف فلزی مارلیک، مجله میراث فرهنگی، سال سوم، شماره ۵ ، ۱۳۷۰٫

اقرار علی‌یف، پادشاهی ماد، ترجمه‌ی کامبیز میربهاء، انتشارات ققنوس، ۱۳۸۸٫

چارلز برنی، مارشال لانگ، تاریخ اقوام کوه‌نشین شمال غربی ایران، ترجمه‌ی هوشنگ صدیقی، انتشارات نگاه، ۱۳۸۶٫

دیاکونوف، تاریخ ماد، دیاکونوف، ترجمه‌ی کریم کشاورز، انتشارات پیام تهران، ۱۳۵۷٫

امید عطایی‌فرد، ایران بزرگ، انتشارات اطلاعات، ۱۳۸۴٫

رقیه بهزادی٫ قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، انتشارات طهوری، ۱۳۸۶٫

شاپور رواسانی، جامعه بزرگ شرق، نشر شمع، ۱۳۷۰٫